Zamek Wleń wg Aleksandra Dunckera, żr. polska-org.pl, dost. 5 stycznia 2026 r.
Między wsiami Zwrócona i Stolec blisko 750 lat temu rozegrała się ciekawa i, podobno krwawa, bitwa między zwaśnionymi krewnymi z dynastii Piastów. O co poszło tym razem, bo przecież przedstawiciele naszej pierwszej dynastii często skakali sobie do oczu z byle powodu, i jaki był finał tej imprezy postaram się odpowiedzieć w poniższym tekście.
Bolesław II Rogatka, źr. sites.google.com, dost. 5 stycznia 2026 r.
Geneza konfliktu
W
połowie XIII wieku rozpoczął się proces rozdrabniania Śląska na coraz większą
liczbę księstw i księstewek. W roku 1248 doszło do pierwszego podziału, którego
dokonali między sobą Bolesław zw. Rogatką oraz Henryk III zw. Białym, najstarsi
żyjący synowie zmarłego w bitwie pod Legnicą Henryka II Pobożnego. Choć
ostatecznie bogatszą wrocławską część spadku po ojcu otrzymał młodszy z braci
Henryk III (Bolesław II uzyskał księstwo legnickie), to przebieg całego procesu
budzi kontrowersje i może sporo wyjaśniać w kontekście późniejszej rywalizacji,
która doprowadziła śląskich dynastów pod Stolec. Wg Jana Długosza Bolesław
Rogatka miał początkowo uzyskać dzielnicę wrocławską, aby z nie do końca
jasnych powodów, wymienić ją na Legnicę. Wg umowy podziałowej Bolesław i Henryk
mieli dobrać sobie do współrządów po jednym z młodszych braci. Starszemu
Bolesławowi przypadł Konrad (już wówczas prepozyt kolegiaty w Głogowie), a
Henrykowi, najmłodszy z braci- Władysław. Długosz napisał, że Rogatka kierował
się myślą, że przeznaczony do stanu duchownego Konrad nigdy nie upomni się o
wydzielenie mu działu, dzięki czemu najstarszy z synów Henryka Pobożnego
zachowa władzę nad całym księstwem. Nie było wówczas pewne, co uczyni
Władysław. Ostatecznie los był
przewrotny i to Konrad przerwał karierę duchowną, nie objął przyznanego mu w
1249 roku biskupstwa w Pasawie, wrócił na Śląsk i zażądał wydzielenia własnego
księstwa. Władysław z kolei w pełni poświęcił się karierze duchownej pnąc się
systematycznie do szczeblach kariery- umierając był arcybiskupem Salzburga i
administratorem biskupstwa wrocławskiego. Zawód jaki w związku z tym spotkał
Bolesława Rogatkę może tłumaczyć jego późniejszą politykę wobec bratanka-
Henryka IV- syna Henryka III.
Drugą wersją wydarzeń, którą
podaje Rocznik kapituły poznańskiej, jest porwanie i uwięzienie Rogatki przez
Henryka III Białego oraz zmuszenie starszego z braci do zamiany władztw. Ta
wersja zdecydowanie bardziej pasuje do późniejszych wydarzeń i poczucia
krzywdy, którym regularnie książę legnicki w późniejszym czasie uzasadniał swoje działania.
Henryk Prawy, źr. pl.wikipedia.org, dost. 5 stycznia 2026 r.
Podczas gdy Bolesław II ściera
się z Konradem, lądując w lochu kolejnego z młodszych braci, we Wrocławiu bez
większych problemów panuje Henryk III, któremu zupełnie nie wchodzi w paradę
Władysław- najpierw prepozyt kolegiaty w Wyszehradzie (wówczas pod Pragą), a
potem biskup elekt Bambergu (papież nie zatwierdza nominacji) i nominat
kapituły pasawskiej na biskupa miejscowego kościoła (tym razem nominację
odrzuca sam Władysław). Finalnie książę legnicki musi wydzielić Konradowi okręg
głogowski z takimi ośrodkami, jak Krosno Odrzańskie, Głogów, Żagań i Ścinawa.
Przez
kilkanaście kolejnych lat nie dochodzi do większych spięć na linii
Legnica-Wrocław. Co więcej młodsi książęta są zmuszeni pomagać Rogatce, który
skonfliktowany z biskupem wrocławskim Tomaszem I, uprowadził go z dworu w
Górce, osadził na zamku we Wleniu i podpadł pod ekskomunikę. Nowe napięcia
pojawiają się dopiero po śmierci Henryka III wrocławskiego (3 grudnia 1266) i
Władysława salzburskiego (27 kwietnia 1270). W myśl zasad podziału dóbr po
śmierci braci Bolesław II zaczyna wysuwać roszczenia do 1/3 spadku po
najmłodszym z braci- Władysławie.
Wówczas
też dochodzi do małżeństwa córki Rogatki Jadwigi z Konradem II czerskim, oraz
zmiany przezeń stronnictwa z czeskiego na węgierskie (poważny europejski
konflikt o spadek po Babenbergach, w który zaangażowali się niemal wszyscy
liczący się wówczas książęta piastowscy). Małoletniego księcia wrocławskiego
Henryka IV Bolesław II jednak ruszyć nie może, ponieważ opiekę nad młodym panem
Wrocławia roztoczył potężny król Czech Przemysł Ottokar II. W związku z tym
książę legnicki zwraca swoją uwagę ku księstwu głogowskiemu, gdzie 6. sierpnia
1273 lub 1274 roku, umiera największy rywal Rogatki- Konrad I głogowski.
Bolesław Rogatka błyskawicznie zajmuje Bolesławiec z okręgiem.
Henryk III głogowski- źr. www.edupedia.pl, dost.
5 stycznia 2026 r.
W międzyczasie
pogarsza się sytuacja, kroczącego dotąd od sukcesu do sukcesu, króla czeskiego
Przemysła Ottokara II, który przegrywa rywalizację o koronę niemiecką z
Rudolfem z Habsburga. Obawiający się potężnego Przemyślidy, zebrani w
Ratyzbonie (1273 r.) panowie niemieccy decydują się na wybór Rudolfa, który
sprawia wrażenie kandydata słabego. Urażony decyzją elektorów i pewny swej siły
Przemysł Ottokar II nie stawia się sejmie Rzeszy w Norymberdze, odmawia
złożenia hołdu nowemu władcy Niemiec oraz opuszczenia Austrii zajętej po
śmierci ostatniego z Babenbergów- Fryderyka II Bitnego. Pomimo zawarcia
porozumienia z Rudolfem I (w roku 1276), włącznie z planowanym małżeństwem
Wacława, syna króla Czech, oraz Guty, córki Rudolfa, Przemysł Ottokar II nadal
nie zamierza oddać Austrii i otwarcie dąży do konfrontacji zbrojnej. To powoduje, że władca Czech rozluźnia
zainteresowanie wewnętrznymi porachunkami między śląskimi Piastami. I na to
właśnie czeka Bolesław Rogatka…
Porwanie
18 lutego 1277 roku ludzie księcia legnickiego
uprowadzają młodego księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego z jego dworu
myśliwskiego (łac. curia)
w Jelczu (dziś Jelcz-Laskowice). Oddajmy głos Janowi Długoszowi: „Upatrzywszy
tedy chwilę sposobną do wykonania zamiarów, wysławszy służalców i łotrzyków (…)
dnia 18 lutego, nocą wyciąga z łóżka śpiącego i więzi księcia wrocławskiego
Henryka Probusa, nie obawiającego się zupełnie stryjowskiej zasadzki i
odpoczywającego spokojnie we dworze i swojej wsi Jelcze. Przewozi więźnia do
swojego zamku Lehen, wtrąca do ciężkiego więzienia w przekonaniu, że trudami
uciążliwego więzienia potrafi skłonić bratanka Henryka do ustąpienia z pewnych
zamków, miast i okręgów”. Nie ulega wątpliwości, że aby ta
gangsterska akcja się powiodła, musiał zdradzić ktoś z otoczenia Henryka IV. I
rzeczywiście źródła wymieniają trzech takich delikwentów - Jana Żerzuchę,
Janusza z Michałowa i bliżej nieokreślonego Tomasza. Jakie były przyczyny zdrady
tych możnych trudno powiedzieć. Czy obawiali się rotacji na urzędach lub
całkowitego usunięcia z nich? A może obawiali się zemsty Henryka IV za śmierć
jego ojca? Istnieje podejrzenie, że Henryk III został otruty, ponieważ zmarł w
stosunkowo młodym wieku 36-39 lat. A może kierowali się innymi, bardziej
osobistymi pobudkami? Janusz z Michałowa należał do rodu Pogorzelów, tego
samego, z którego wywodził się były kasztelan Ryczyna Mroczko, którego swego
czasu nie wykupił z wielkopolskiej niewoli Henryk III Biały, co zakończyło
karierę Mroczka na wrocławskim dworze. Dziś już tego nie rozstrzygniemy, a
bardziej istotne jest to, że porywacze odstawili Henryka wrocławskiego
Bolesławowi Rogatce, który osadził bratanka w lochu zamku Wleń, a następnie nakazał
przewiezienie go do zamku w Legnicy.
Henryk V Gruby- źr. de.wikipedia.org, dost. 5
stycznia 2026 r.
Wykorzystując osłabienie księstwa wrocławskiego oraz
odwrócenie uwagi Przemysła Ottokara II od spraw śląskich, wojska Bolesława
Rogatki wpadły w granice księstwa wrocławskiego i rozpoczęły pustoszenie go.
Sytuację pogarszały roszczenia, które wobec Henryka IV Prawego wysunęli książę
kalisko-gnieźnieński Bolesław Pobożny oraz margrabia brandenburski Otton V
Długi, który za zachowanie neutralności zażądał 3500 grzywien srebra, a
finalnie otrzymał w zastaw Krosno Odrzańskie (Henryk IV Prawy wykupi je później
za 6000 grzywien). Dyplomatyczne zabiegi Przemysła Ottokara II nie przynoszą
rezultatu, Bolesław II Rogatka pozostaje nieugięty i jedyną szansą
rozstrzygnięcia sporu wydaje się konfrontacja zbrojna.
Bitwa
24 kwietnia 1277 roku sojusznicy księcia wrocławskiego
- Przemysł II, książę poznański, Henryk I głogowski oraz wojska wystawione
przez mieszczan wrocławskich spotykały się na polach między wsiami Stolec i
Zwrócona (okolice Ząbkowic Śląskich) z wojskami księcia legnickiego Bolesława
II Rogatki, jego synów, w tym Henryka zw. Grubym lub Brzuchatym, od 1274 r.
księcia jaworskiego, oraz najemników z Miśni, Saksonii i Bawarii. O przebiegu
samej bitwy niestety wiele powiedzieć nie można. Nie wiemy nawet jakie były
stosunki sił obu armii. Według informacji źródłowych można ustalić, że
głównodowodzącym sojuszników Henryka Prawego był Przemysł II, natomiast po
stronie legnickiej, początkowo Bolesław II, a później jego najstarszy syn
Henryk. Możliwe jest również ustalenie dwóch faz bitwy. W pierwszej z nich przewagę
uzyskali sojusznicy uwięzionego księcia wrocławskiego. Musiała to być przewaga
na tyle wyraźna, że pole bitwy zdecydował się opuścić Bolesław Rogatka, a
dowodzenie nad wojskami legnicko-jaworskimi objął Henryk jaworski. Druga faza
stanowiła kompletne odwrócenie przebiegu wydarzeń. Talent dowódczy ujawnił
Henryk Gruby, który radykalnie odmienił losy bitwy i pokonał sojuszników
księcia wrocławskiego. Nie do sprawdzenia są informacje o uwięzieniu Przemysła
II i Henryka głogowskiego. Jeśli do tego doszło, była to na pewno krótkotrwała
niewola, ponieważ już miesiąc później Przemysł II był obecny w Lubiniu, gdzie
wystawiał dokumenty. Jeśli wierzyć źródłom, a konkretnie przywoływanemu już
Długoszowi, bitwa miała być bardzo krwawa. Na tyle krwawa, że zwycięskie wojska
legnicko-jaworskie nie miały możliwości skonsumowania tego zwycięstwa. Ale jak
się mają do tego informacje, że siłą rozpędu wojska książąt legnickiego i
jaworskiego wpadły do Ziemi Kłodzkiej i spustoszyły Bystrzycę Kłodzką?
Przemysł II- źr. pl.wikipedia.org, dost. 5
stycznia 2026 r.
Ponieważ wyprawa zbrojna nie przyniosła zakładanego
efektu, król Czech Przemysł Ottokar II został zmuszony do bezpośredniej
ingerencji w konflikt książąt śląskich, tym bardziej, że roli mediatora nie
podjął się książę małopolski Bolesław Wstydliwy. Ostatecznie czeski monarcha
zjawił się we Wrocławiu 15 lipca 1277 roku i wydał wyrok, na mocy którego
Bolesław Rogatka otrzymał 1/3 działu należnego mu po śmierci arcybiskupa
salzburskiego Władysława. Uzyskane przez księcia legnickiego ziemie stanowiły
zachodni pas księstwa wrocławskiego z takimi ośrodkami jak Środa Śląska czy
Strzegom. Dodatkowym elementem układu było przekazanie Rogatce dwóch
nieokreślonych grodów jako rekompensaty za to, że przez siedem lat (od śmierci
arcybiskupa Władysława) nie mógł czerpać korzyści z ziem, które otrzymał
dopiero na skutek porwania Henryka IV i zwycięstwa zbrojnego z jego
sojusznikami. Po 15 lipca wolność odzyskał Henryk IV Prawy.
Skutki
Jakie były skutki zbójecko-rycerskiej akcji księcia
legnickiego? Bezpośrednie na pewno przyczyniły się do powiększenia zarządzanego
przezeń terytorium i zwiększenia uzyskiwanych dochodów, choć nie nacieszył się
tym sukcesem długo (zmarł 26 grudnia 1278 roku). Do tych bardziej odległych
skutków zaliczyć można na pewno pogłębienie rywalizacji między legnicką i
głogowską linią Piastów i przeniesieniem jej z ojców na synów, co finalnie
zakończy się tragicznie dla zwycięskiego pod Stolcem Henryka V Grubego. Na
przyszłość swoje wnioski z działań stryja wyciągnął także książę wrocławski
Henryk IV Prawy, który w niedługim czasie miał w podobny sposób wyegzekwować
podległość swoich śląskich kuzynów oraz zmusić Przemysła II do ustępstw
terytorialnych. Te kroki miały jednak inne podłoże. Bolesław Rogatka realizował
swoje drobne roszczenia terytorialne, natomiast przyszłe działania Henryka IV
miały mu torować drogę do opanowania Krakowa i planowanej koronacji
królewskiej.
Literatura:
1. Osiński J., Bolesław
Rogatka. Książę legnicki, dziedzic monarchii Henryków śląskich
(1220/1225-1278), Kraków 2012.
2. Zielonka Z., Henryk
Prawy, Katowice 1982.
3. Nowacki B., Przemysł
II. Odnowiciel korony polskiej (1257-1296), Kraków 2007.
4. Jurek T., Dziedzic
Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274-1309), Kraków 2010.
5. Spórna M., Wierzbicki
P., Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.
6. Boras Z., Książęta
piastowscy Śląska, Katowice 1974.
7. Poczet królów i
książąt polskich, [red.] Garlicki A., Warszawa 1980.
8. Światłowski M.,
Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII-XIII w.), Kraków 2015.
9. Galas A., Galas A.,
Dzieje Śląska w datach, Wrocław 2004.
10. Targański T.,
Piastowie. Walka o tron 1138-1320, Kraków 2018.
11. Rosik S., Wiszewski
P., Poczet królów i książąt. Od Henryka Brodatego do Kazimierza Jagiellończyka,
Wrocław 2005.
12. Nowak A., Dzieje
Polski, t. 2. 1202-1340. Od rozbicia do nowej Polski, Kraków 2015.
13. Żmudzki P., Studium
podzielonego Królestwa. Książę Leszek Czarny, Warszawa 2000.
14. Piastowie. Leksykon
biograficzny, [red.] Ożóg K., Szczur S., Kraków 1999.
Internet:
1. http://www.poczet.com/index.php
2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_pod_Stolcem
Źródła:
1. Długosz
J., Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, t. IV, ks. 7,
Warszawa 2009.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz