Pokojowo czy zbrojnie? Synowie Władysława II Wygnańca wracają na Śląsk.

 

Bolesław III Krzywousty wg Ksawerego Pillatiego, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

Aby omówić problem powrotu Władysławowiców należy cofnąć się w czasie o ok. dwie dekady. Jak wiadomo 28 października 1138 roku zmarł Bolesław III Krzywousty, a wraz z jego śmiercią zaczął obowiązywać statut określający strukturę władzy w Królestwie Polskim. Nie będę tu wnikał w szczegóły statutu, ponieważ wymaga to tak naprawdę osobnego artykułu. Z grubsza przedstawię jednak jego najważniejsze postanowienia. W myśl statutu Krzywoustego, zwanego też czasem testamentem, najstarszy z żyjących Piastów miał sprawować władzę zwierzchnią z pełnymi uprawnieniami w zakresie polityki zagranicznej oraz kontroli wewnętrznej. Jego władzy podlegać mieli młodsi Piastowie osadzeni na wydzielonych im terytoriach, gdzie pełnić mieli funkcje namiestników najwyższego księcia. Statut Krzywoustego nie wykluczał żadnego z żyjących Piastów z szansy na objęcie władzy zwierzchniej, ponieważ jedynym warunkiem było starszeństwo w dynastii. Teoretycznie zatem każdy Piast miał szansę pełnić funkcję księcia zwierzchniego.

Statut Krzywoustego tworzył dzielnicę senioralną, która w zamyśle miała pozostać niepodzielna i stanowić uposażenie każdego kolejnego księcia zwierzchniego. Poza tym miały powstać terytoria, na których  władzę mieli sprawować wyznaczeni przedstawiciele dynastii. W historiografii utarło się, że Śląsk przypadł najstarszemu Władysławowi II, Mazowsze Bolesławowi Kędzierzawemu, a Wielkopolska Mieszkowi Staremu. Oprócz tego z dzielnicy senioralnej wykrojona została oprawa wdowia dla Salomei, żony Bolesława Krzywoustego. Obejmować miała obszar ziem łęczyckiej i sieradzkiej oraz kilka kasztelanii nadpilickich. Kwestią dyskusyjną jest, czy terytoria przyznane poszczególnym Piastom od początku były uważane za władztwa dziedziczne w ich liniach, czy wątek ten pojawił się trochę później.

Władysław II Wygnaniec wg Ksawerego Pillatiego, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

W 1141 roku doszło do pierwszego poważnego zgrzytu na linii książę senior – juniorzy. Na wiecu zwołanym przez księżną Salomeę do Łęczycy podjęto decyzję o wydaniu Agnieszki, córki Bolesława Krzywoustego, za „syna króla Rusi”. W związku z tym, że ruch ten miał znaczenie międzynarodowe, uderzał zatem w uprawnienia księcia zwierzchniego. Doprowadziło to do pierwszych ruchów zbrojnych Władysława II, w tym zajęcia kilku grodów należących do jego braci przyrodnich oraz zwycięskiej dla seniora bitwy nad Pilicą.

Kolejnym momentem zapalnym w relacjach synów Bolesława Krzywoustego była śmierć księżnej Salomei w lipcu 1144 roku. Juniorzy zajęli ziemię sieradzko-łęczycką, do której pretensje miał Władysław II. Doprowadziło to do eskalacji konfliktu między braćmi przyrodnimi i najazdu księcia seniora, wspartego posiłkami ruskimi (sojusznikiem Władysława II był wielki książę kijowski Wsiewołod Olegowicz) na ziemię sieradzko-łęczycką. Ten etap konfliktu zakończyło porozumienie pokojowe na mocy którego książęta juniorzy przekazali Władysławowi II cztery niezidentyfikowane grody. Dodatkowo Bolesław Kędzierzawy przekazał Rusinom Wiznę.

Bolesław IV Kędzierzawy wg Aleksandra Lessera, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

Do decydujących rozstrzygnięć doszło w roku 1146. Władysław II zerwał układ z młodszymi braćmi i, ponownie wsparty przez Rusinów, zajął Mazowsze i większość Wielkopolski. Mimo początkowych sukcesów i dużej przewagi militarnej Władysława II doszło do załamania jego ofensywy pod Poznaniem. Ostatecznie pokonany i obłożony klątwą Władysław musiał udać się na wygnanie, a w ślad za nim podążyła broniąca jeszcze Krakowa księżna Agnieszka z synami – Bolesławem i Mieszkiem, a być może również z maleńkim Konradem.

Senior dynastii podejmował próby powrotu na polski tron. Dwie wyprawy zbrojne – króla niemieckiego Konrada III w 1146 roku oraz cesarza Fryderyka I Barbarossy w 1157 roku nie przyniosły jednak rezultatu, a skuteczna polityka dyplomatyczna juniorów pozwoliła im utrzymać się w władzy w Królestwie Polskim.

Droga na Śląsk była zamknięta dla pierworodnego syna Bolesława Krzywoustego, ale otworzyła się dla jego synów po śmierci Władysława II Wygnańca. W tym miejscu dochodzimy do pytania postawionego w tytule artykułu. Pokojowo czy zbrojnie? Przez całe dziesięciolecia w polskiej nauce dominował ugruntowany pogląd na wydarzenia z 1163 roku, opierający się na lakonicznych wzmiankach kronikarskich, np. Mistrza Wincentego, zw. Kadłubkiem, który pisał w swojej Kronice:

Mieszko III Stary wg Jana Matejki, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

„Kiedy wreszcie po upływie długiego czasu wygnaniec zakończył życie, cesarz nalega nie groźbami, lecz prośbami, nie orężem napiera, lecz uprzejmie prosi, aby jak wobec występnego brata był surowy, tak nie okazał się niegodziwy względem jego potomstwa, lecz aby zlitował się przynajmniej nad jego sierotami. Niedobrze bowiem, aby dziąsła synów drętwiały dlatego, że ojciec jadł cierpkie winogrona. Ponieważ zaś natura nakazuje miłować, a miłość jest mleczną siostrą łaskawości, Bolesław [Kędzierzawy- FP], którego cesarz nie mógł pokonać, uważa za słuszne usłuchać nakazu natury i odwołuje bratanków z wygnania z bezinteresowną serdecznością. Starszy z nich nazywał się Bolesław, młodszy Mieszko Plątonogi, najmłodszy Konrad. I nadaje im czcigodną dzielnicę Śląską zarówno w dowód łaskawości, jak i na pociechę sieroctwa” – ks. III, rozdz. 30.

W podobnym tonie wypowiada się autor Kroniki Wielkopolskiej:

„Po jego [Władysława II Wygnańca - FP] śmierci cesarz Konrad [chodzi o Fryderyka I Barbarossę – FP] nie orężem, lecz prośbami nalega na Bolesława, aby zechciał zlitować się nad sierotami po Władysławie, pocieszając je jakąś cząstką ziem. Bolesław więc, którego cesarz nie mógł zwyciężyć, uważał za rzecz niegodną nie usłuchać głosu natury i dobrowolnie odwołał bratanków z wygnania. Za nieludzkość ofiarowując pociechę, darowuje im Śląsk z dołączeniem księstwa opolskiego. Z nich pierworodny Bolesław nazywał się Wysoki, drugi był Mieszko Plątonogi, trzeci Konrad I” – rozdz. 33.

Jak widać, w świetle źródeł powrót synów Władysława II Wygnańca miał odbyć się w warunkach pokojowych i na drodze dyplomatycznej. Czy jednak rzeczywiście tak było? Czy pewnie trzymający władzę Bolesław IV potrzebował dobrowolnie wpuszczać w granice swojego państwa potomków brata przyrodniego? Jakie miał gwarancje, że Władysławowice zadowolą się rolą podrzędnych książąt mając świadomość, że ich ojciec był księciem zwierzchnim, a zasada senioratu w pewnym momencie może stać się ich atutem?

Bolesław I Wysoki na drzeworycie K. Przykorskiego, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

Odpowiedź na zadane pytania jest łatwa. Wydarzenia niedalekiej przyszłości pokazały bowiem, że Bolesław i Mieszko chcieli więcej władzy, większej roli w rządzeniu i niezależności. W związku z tym teoria o dobrowolnym i pokojowym przekazaniu im Śląska nabiera kilku rys. A całą konstrukcję wydaje się ostatecznie burzy dokument odnaleziony w zbiorach Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Petersburgu przez o. Tomasza Gałuszkę OP, w którym będący u kresu życia Mieszko Plątonogi, wspomina o walkach, które toczył przy wsparciu brata, wracając na Śląsk niemal pół wieku wcześniej:

„Ja książę Mieszko, z łaski Bożej, syn księcia Władysława (…), gdy wkroczyłem na Śląsk, miałem konflikt z moimi wujami Mieszkiem [Starym – FP] i Bolesławem [Kędzierzawym – FP] i pod Modlikowicami odniosłem zwycięstwo razem z moim bratem, księciem Bolesławem [Wysokim – FP]”.

Niestety o bitwie pod Modlikowicami, w pow. złotoryjskim, nie wiemy nic ponad to, że okazała się zwycięska dla wkraczających, zapewne przy wsparciu Fryderyka I Barbarossy, synów Władysława Wygnańca. Można zatem z dużą dozą prawdopodobieństwa przyjąć, że Bolesław Kędzierzawy nie przekazał im Śląska z litości i dobroci serca, ale został do tego zmuszony okolicznościami i przegraną wojną. Z punktu widzenia seniora istotne było to, że zachował władzę w kilku kluczowych kasztelaniach u Kadłubka zwanych grodami:

„Ponieważ jednak z tego nadania Bolesław [Kędzierzawy – FP] wyłączył niektóre grody dla większego zabezpieczenia swego panowania, stało się to powodem wielu nieszczęść i zarzewiem niepokojów” - ks. III, rozdz. 30.

Niebawem Bolesław Wysoki i Mieszko Plątonogi mieli upomnieć się o całość dziedzictwa po ojcu, ale to już inna, dalsza część tej historii.

Mieszko IV Laskonogi, zw. też Plątonogim, autor nieznany, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

Na koniec taka mała dygresja. To, co jest najwspanialsze w badaniu dziejów polskiego średniowiecza, to fakt, że niczego nie wiemy na pewno. Gdy wydaje się, że jakieś wydarzenie czy postać nie doczekają się już rozwiązania ze względu na szczupłość materiału źródłowego, jego zaginięcie lub zniszczenie, przytrafia się taka sytuacja jak z przytaczanym wyżej dokumentem Mieszka Plątonogiego. Sytuacja, która przewraca do góry nogami utrwalone wiele lat wcześniej ustalenia.   

Bibliografia:

1. Biniaś-Szkopek M., Bolesław Kędzierzawy, Poznań 2014.
2. Dworsatschek M., Władysław II Wygnaniec, Kraków 2009.
3. Kowalski M. D., Nieznany dokument Mieszka Plątonogiego z 1207-1211 r. Zbrojny powrót synów Władysława Wygnańca na Śląsk, Studia Żródłoznawcze t. I.X., 2022.
4. Kronika Wielkopolska, Kraków 2010.
5. Maleczyński K., Bolesław III Krzywousty, Kraków 2010.
6. Mika N., Mieszko. Książę raciborski i pan Krakowa - dzielnicowy władca Polski (ok. 1142-1211), Kraków 2013.
7. Mistrz Wincenty tzw. Kadłubek, Kronika Polska, Wrocław 2008.
8. Osiński J., Statut Bolesława Krzywoustego, Kraków 2014.
9. Piastowie. Leksykon biograficzny, [red.] Szczur S., Ożóg K., Kraków 1999.
10. Rutkowski R., Bolesław Kędzierzawy, Warszawa 2026.
11. Samp M., Bolesław Krzywousty. Piastowski bóg wojny, Warszawa 2023.
12. Smolka S., Mieszko Stary i jego wiek, Kraków 2009.
13. Zientara B., Bolesław Wysoki. Tułacz, repatriant, malkontent, Kraków 2013.

          

3.  

Bitwa nad Mozgawą- 13 września 1195

13 września 1195 roku doszło do jednej z najbardziej krwawych bitew polskiego średniowiecza. To trudne, nierozstrzygnięte starcie było elementem szerszego zagadnienia dotyczącego walk o Kraków, w którym, zgodnie ze statutem Bolesława III Krzywoustego, panować miał każdorazowo najstarszy z żyjących Piastów. Aby zrozumieć dlaczego doszło do bitwy nad Mozgawą należy cofnąć się do roku 1173. I tak też się stanie. 

Gdy na początku roku 1173 zmarł dotychczasowy książę zwierzchni Bolesław IV Kędzierzawy, sprawa następstwa po nim była jasna. Najstarszym żyjącym wówczas Piastem był jego młodszy brat Mieszko (później zwany Starym), dzielnicowy pan Wielkopolski, i to on, bez najmniejszych problemów, objął władzę zwierzchnią w Królestwie Polskim jako Mieszko III. Kłopoty zaczęły jednak narastać później, niemal od samego początku panowania Mieszka. Silnie związany ze swoją wielkopolską dziedziną ośrodkami władzy książęcej uczynił Gniezno i (Stary) Kalisz. Ponieważ w Krakowie prawie nie przebywał, ustanowił tam swojego namiestnika, którym był prawdopodobnie pochodzący z Łużyc Henryk Kietlicz. Koligacje rodzinne Mieszka III wiążące go z niemieckimi rodami możnowładczymi określały punkty ciężkości jego polityki, która zorientowana była na północ i zachód. Możni ziemi krakowskiej, wśród których zakorzeniać zaczęła się świadomość większego znaczenia, związanego ze statutową rolą Krakowa, nie byli skorzy do zaakceptowania nowej roli i odwrócenia priorytetów (ich bardziej interesowały kontakty z Rusią i Węgrami).

Kazimierz II Sprawiedliwy wg A. Guagnieniego, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

Czarę goryczy przelała jednak polityka wewnętrzna wielkopolskiego księcia, który starając się zachować wszystkie istotne prerogatywy władzy zawierające się w prawie książęcym (łac. ius ducale), zaostrzył kodeks karny, do tego stopnia, że za błahostkę, np. przyjęcie nowego sługi bez zgody księcia, karano konsekwentnie i surowo (do 70 grzywien czyli ok. 14 kg. srebra). Pragnąc wzbogacić skarb książęcy mianował nadzorców podatkowych, którzy często dopuszczali się nadużyć oraz regularnie psuł monetę systematycznie wypuszczając w obieg pieniądze o zmniejszonej zawartości srebra i nakazując ich wymianę po kursie niekorzystnym dla wymieniających. Cóż, uderzenie w portfele, zawsze jest tym, co pobudza do działania. Tym razem nie było inaczej. Najbardziej tracący na polityce Mieszka III możni krakowscy zawiązali spisek przeciw władcy, który zaowocował usunięciem go z Krakowa w roku 1177. Właśnie pod tą datą Rocznik kapituły krakowskiej podaje, że władcą Krakowa został młodszy brat obalonego seniora- Kazimierz, nazwany później Sprawiedliwym.

Ewentualną kontrakcję Mieszka Starego zablokował jego najstarszy syn Odon, który, obawiając się wydziedziczenia na rzecz rodzeństwa przyrodniego, zbuntował się przeciw ojcu domagając się wydzielenia własnego działu w Wielkopolsce. Pozbawiony sojuszników oraz oparcia w dziedzicznej Wielkopolsce, w której władzę przejął Odon, Mieszko III musiał uchodzić. Oparcie znalazł na dworze księcia szczecińskiego Bogusława I, za którego wydał swoją córkę Anastazję. Dzięki wsparciu Pomorzan Mieszko III odzyskał władzę w Wielkopolsce w roku 1181, zbuntowanemu Odonowi nadając dział w ziemi przemęckiej.

Mieszko III Stary wg A. Lessera, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

Przejęcie władzy w Wielkopolsce nie spotkało się z żadną reakcją ze strony panującego w Krakowie Kazimierza II Sprawiedliwego, który od zjazdu w Łęczycy, w roku 1180, uzyskał pełne poparcie przedstawicieli polskiego kościoła oraz legitymizację panowania w Krakowie. Ceną za to była rezygnacja władcy krakowskiego z ius spolii (prawo księcia do ruchomości po zmarłym biskupie) oraz ograniczenia części świadczeń na rzecz władcy, np. stacji (nieodpłatnego żywienia monarchy, jego dworu i urzędników w czasie podróży po kraju) w dobrach kościelnych oraz z podwód (usług transportowych; z wyjątkiem zagrożenia militarnego którejkolwiek z dzielnic).

Od roku 1181 nie dochodzi do większych zadrażnień na linii Mieszko Stary- Kazimierz II. Ten pierwszy wzmacnia swoją pozycję, m. in. czasowo pozyskując panującego na Mazowszu Leszka (syna Bolesława Kędzierzawego), a ten drugi podejmuje działania mające na celu pozostawienie panowania w Krakowie w swojej linii. Mieszko Stary nie zapomina o swoich dążeniach do opanowania stołecznego Krakowa, ale za życia Kazimierza nie podejmie już prób odzyskania władzy w Małopolsce.

Nowy etap walk o Kraków rozpoczyna niespodziewana śmierć Kazimierza Sprawiedliwego 5 maja 1194 roku. W związku z tym, że nastąpiła ona w czasie uczty od razu pojawiły się podejrzenia o otrucie władcy, jednak dotąd nie zostały one potwierdzone. W każdym razie dla Mieszka Starego był to jasny sygnał do podjęcia starań o odzyskanie władzy w Krakowie. Możni krakowscy mieli na te dążenia wielkopolskiego Piasta inne spojrzenie. Mając do wyboru twardego, zdecydowanego i nieustępliwego Mieszka III oraz małoletnich synów Kazimierza II, nauczeni przezeń samodzielności w działaniach politycznych, postawili na młodych Kazimierzowiców, a konkretnie na starszego z nich Leszka (później znanego jako Leszek Biały).

Reakcję Mieszka Starego na ten ruch Małopolan przedstawił Wincenty Kadłubek:
"Przykro słyszeć o zdarzeniu wprost niesłychanym, o zdarzeniu nie mniej smutnym jak śmiesznym, gdyż nie można bez śmiechu obojętnie przyjąć tak niemądrego dzieciństwa tak mądrych mężów [panów krakowskich- M.F.]. Dzieci bowiem zwyczajem jest bawić się...".
Kilka zdań później padają ze strony Mieszka dużo mocniejsze słowa:
"Dziecię wybierają na księcia, aby pod tym pozorem oni sami nas samymi panującymi panowali. Aby doszczętnie wykorzeniwszy ród królewski, nareszcie swobodniej mogli władać, aby zamiast jednej głowy, tylu spośród nich wyrosło królów, ile głów".
Odpowiedź Małopolan nie pozostawiała wyboru. O Kraków należało walczyć zbrojnie.

Mieszko opolsko-raciborski, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

13 września 1195 roku, doszło do jednej z najbardziej krwawych bitew okresu polskiego średniowiecza. Tym straszniejszych, że stoczonych między przedstawicielami jednej dynastii. W toczonej w dwóch fazach bitwie księcia Wielkopolskiego wsparli przede wszystkim książęta śląscy- Mieszko opolsko-raciborski, zwany Plątonogim (Laskonogim) oraz Jarosław, syn Bolesława Wysokiego, choć fizyczna obecność tego drugiego jest poddawana w wątpliwość. Stronnikami młodocianego Leszka (Białego) dowodzili wojewoda krakowski Mikołaj Gryfita oraz wpierający krakowian książę ruski Roman włodzimiersko-wołyński. W drugiej fazie bitwy wsparł ich również wojewoda sandomierski Goworek.

Oddajmy głos anonimowemu autorowi Kroniki wielkopolskiej, który przedstawi nam przebieg przebieg pierwszej fazy bitwy:
"Przeto Mieszko Stary, zebrawszy oddział wiernych wojów, zbliża się do prowincji krakowskiej. Krakowianie zabiegają mu drogę z Romanem, księciem włodzimierskim, z niemałą liczbą swoich i Rusinów zbrojnych. (...) Była zaś w dzielnicy krakowskiej miejscowość, od nazwy rzeki zwana Mozgawą, położona niedaleko klasztoru w Jędrzejowie. W lasach sosnowych i zagajnikach tej miejscowości oba wojska ustawiły szyk bojowy. Tam ani synostwo nie okazało szacunku ojcostwu, ani synostwu nie przebaczyło ojcostwo, ani braterstwo braterstwu, ani krewieństwo krewieństwu; i żadne święte duchowe powinowactwo nie było uznawane, lecz wszyscy wzajemnie, bez żadnego wyboru wyrzynali się. Wtedy Bolesław, syn Mieszka [Starego- M.F.], przebity włócznią, wyzionął ducha. Tak to upada chwała wielkich! A pewien szeregowy woj rani (...) Mieszka Starego. (...) książę Roman otrzymawszy ciężkie rany, musiał odstąpić od walki, a jego ludzie ponieśli wielkie straty. Na początku bowiem starcia ogromna część jego Rusinów rzuciła się do ucieczki".
Po tych zdarzeniach wojska walczących zaczęły opuszczać pole bitwy, a nieco później dotarły na nie oddziały sojusznicze obu stron. Ponownie przemówi wielkopolski kronikarz:
"... znowu przyszedł Mieszkowi Staremu na pomoc Mieszko Plątonogi (...) wraz z bratankiem Jarosławem, synem księcia śląskiego Bolesława [Wysokiego- M.F.]. Nie znalazłszy zgoła nikogo na miejscu walki, gdy już obie strony oddaliły się od siebie, winszują sobie oni i radują się, znaki zwycięstwa wznosząc, tak jak gdyby zwycięsko zajęli pole walki. Komes Goworek zauważywszy ich obecność, napada ich z małym wprawdzie oddziałem dzielnych mężów, lecz uderzając jak piorun, mężnie ściera się i walczy. Jednak atakowany przeważającą liczbą wrogów wreszcie ulega, jako jeniec zostaje uprowadzony i po długim przetrzymywaniu z trudem wreszcie wydostaje się z niewoli...".

Roman włodzimiersko-wołyński wg N. Newrewa, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

Wyraźnie widać, że pierwsza faza bitwy nie przyniosła rozstrzygnięcia. Rusini zostali zmuszeni do ucieczki, ale i Mieszko Stary nie mógł pozwolić sobie na dalszy pochód na Kraków z powodu dużych strat własnych, śmierci wyznaczonego na następcę syna Bolesława oraz ciężkich ran jakie sam odniósł. Obie strony zdążyły opuścić pole walki zanim dotarły na nie wojska sojusznicze.
Druga faza bitwy była zdecydowanie zwycięska dla śląskich sojuszników księcia wielkopolskiego, ale nie miało to żadnego znaczenia wobec decyzji Mieszka o wycofaniu do Kalisza.

O tym jakie wrażenie wywarła na potomnych bitwa nad Mozgawą najlepiej świadczą opisy zawarte u żyjącego współcześnie wydarzeniom Wincentego Kadłubka czy późniejszej nieco "Kronice wielkopolskiej" . Krwawa, brutalna walka dwóch światów- przedstawicieli starej, silnej, tradycyjnie pojmowanej władzy książęcej oraz nowej, widzianej jako współpraca władcy z coraz bardziej liczącym się jako podmiot możnowładztwem. Wówczas jeszcze do rozstrzygnięcia nie doszło, ale Mieszko Stary i Mieszko Plątonogi byli już epigonami przemijającego systemu.

Wizerunek Wincentego Kadłubka na pieczęci biskupiej, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

Mieszko III Stary zdołał jeszcze osiągnąć stolec krakowski, ale już nie na swoich zasadach, a w wyniku ugody z krakowskim możnowładztwem. Człowiek, który całe życie walczył o zachowanie pełni władzy książęcej, u jego schyłku musiał poddać się nieuniknionym już wtedy zmianom. Czy bitwa pod Mozgawą mogła zmienić bieg wydarzeń? Dziś już nie poznamy na to odpowiedzi. Możliwe, że mogła je spowolnić. Wolno ją chyba postrzegać jako granicę między tym, co było, i tym, co nadchodzi. Na pewno wiemy tylko to, że ziemia, na której ją stoczono spłynęła morzem krwi.

Bibliografia:

Źródła:
Kronika wielkopolska, Kraków 2010.
Wincenty Kadłubek, Kronika polska, Wrocław 2008.

Literatura:
Balzer O., Genealogia Piastów, Kraków 2005.
Chrzanowski M., Leszek Biały. Książę krakowski i sandomierski. Priceps Poloniae (ok. 1184-23/24 listopada 1227), Kraków 2013.
Dobosz J., Kazimierz II Sprawiedliwy, Poznań 2011.
Jasiński K., Rodowód Piastów śląskich, Kraków 2007.
Mika N., Mieszko. Książę raciborski i pan Krakowa- dzielnicowy władca Polski (ok. 1142-1211), Kraków 2013.
Piastowie. Leksykon biograficzny [red.] Szczur S., Ożóg K., Kraków 1999.
Poczet królów i książąt polskich, [red.] Garlicki A., Warszawa 1980.
Przybył M., Władysław Laskonogi, Poznań 2015.
Rosik S., Wiszewski P., Poczet polskich książąt i królów. Od Mieszka I do Władysława Laskonogiego, Wrocław 2005.
Smolka S., Mieszko Stary i jego wiek, Kraków 2009.
Spórna M., Wierzbicki P., Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.
Szczur S., Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002.
Światłowski M., Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII-XIII w.), Kraków 2015.

Teterycz-Puzio A., Dwie bitwy. Mozgawa 13 IX 1195- Zawichost 19 VI 1205, Tarnowskie Góry 2020. 
Zientara B, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006.

Internet:
http://poczet.com/

 

31 października 1173

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 45.

[337]
Boleslaw IV. stirbt, sein Bruder Mesko folgt.

Zmarł Bolesław IV [w rzeczywistości Bolesław zmarł 5 stycznia- M.F.], a jego następcą został brat- Mieszko.

1172- lato.

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 45.

[336]
Nachdem sich um die von Boleslaw IV. für sich behaltenen schles. Städte neue Kämpfe mit den schles. Herzogen entsponnen haben, Vinc. Kadl. 372, schreitet der Kaiser ein und zieht mit gewaffneter Macht, von dem Böhmenkönig begleitet, gegen Polen. Ann. Prag. M. G. Ss. III. 121. Ann. Erf. M. G. XVI. 23. Ann. Palid. ebendas. p. 94. Röpell 363 u. 683. Dass die Polen vollständige Unterwerfung gelobt und 8000 Mrk. dargeboten, berichten die Ann. Colon. max. z. J. 1173. M. G. XVII. 786, während die ändern angef. Quellen den Feldzug ziemlich resultatlos verlaufen lassen. Prutz Friedr. I. 201 wagt keine Entscheidung zu treffen.

Po wybuchu nowych walk z książętami śląskimi o miasta śląskie utrzymywane przez Bolesława IV, cesarz interweniował i zbrojnie pomaszerował na Polskę w towarzystwie króla czeskiego. Polacy całkowicie się poddali i zaproponowali 8000 marek. Inne źródła przedstawiają kampanię niejednoznacznie, zatem trudno zająć tu jasne stanowisko.

1163

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 42.

[317]
Diese Nachrichten über die Theilung bildete man bald noch weiter aus, zu der Ausdehnung, wie sie uns z. B. in Pol's Jahrbüchern I. S. 38 vorliegen. Dabei vermisste man aber eine besondere Erwähnung der späteren Herzogthümer Schweidnitz - Jauer und erfand daraus die Combination, diese seien es gewesen, welche sich Boleslaw IV. noch vorbehalten (Naso 123), ohne an der Unwahrscheiulichkeit Anstoss zu nehmen, dass gerade diese von dem übrigen Polen ganz getrennt liegenden Gebiete hiezu hätten sollen ausersehen sein. Hier liess man dann Boleslaw sehr viele Schlösser und Kirchen bauen, vergl. o. z. J. 1159, dazu noch den Fürstenstein 1168, Naso 256, liess. ihn sich auch einen Kanzler für diese Herzogthiimer wählen in der Person Konrads von Frankenberg, C. Meidler de stemmate Frankenbergico S. 153 Fiebiger ad Henel II. 1. 8. 358, eine Nachricht, die bezüglich ihrer Glaubwürdigkeit auf derselben Stufe steht, wie die an demselben Ort mitgetheilte über die Abstammung der Frankenbergs von dem Messenier Aristomenes.

Informacje o podziale [Śląska] wkrótce zostały jeszcze bardziej rozwinięte, ​​przekazywano je również m.in. w innych rocznikach. Pominięto jednak informację o późniejszym księstwie świdnicko-jaworskim, co poskutkowało powstaniem teorii, że to właśnie je Bolesław IV zarezerwował dla siebie [Problem w tym, że dla tamtego okresu nie może być mowy o księstwie świdnicko-jaworskim- M.F.]. Bolesław kazał wówczas wybudować tu wiele zamków i kościołów oraz nominował kanclerza tego księstwa w osobie Konrada von Frankenberga.

1163

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 42.

[316]
Boleslaw IV. lässt sich durch die Vermittelung des Kaisers bewegen, Schlesien, (sacra Silencii donat provincia Vinc.), den Kindern des Wladislaw abzutreten, ohne jedoch, wie gegenüber der gewöhnlichen Annahme ausdrücklich hervorgehoben werden mag. der in der poln. Senioratsverfassung liegenden Oberhoheit des poln. Grossfürsten über dieses Land und seiner Herzöge zu entsagen (vgl. Grünhagen in d. schles. Zeitschr. XI. 401). Das Jahr in d. Ann. cap. Crac. 591, Vinc. Kadl. Bielowski M. P. II. 372 (der übrigens nicht, wie Röpell 362 Anm. 27 will, die Mitwirkung des Kaisers ganz verschweigt, sondern dieselbe blos, und wohl auch nicht mit Unrecht, auf gütliche Verwendung beschränkt wissen will), Godyslaw (Boguph.) Mon.. Pol. II. 524, der aber in sehr konfuser Weise König Konrad III. beharrlich hereinbringt. Boleslaw IV. behält sich hierbei einige schlesische Städte zurück. Vinc. Kadl. 372, während seine Neffen Boleslaw der Lange (altus) und Mesco Schlesien in. der Weise theilen, dass Boleslaw den bei weitem grössten Theil, Mesco dagegen nur das Herzogthum Ratibor erhält, der dritte Bruder Konrad aber als unmündig noch in einem deutschen Kloster zurückbehalten bleibt. Godyslaw (Boguphal) Sommersbg. I. 43 u. 46, Mon. Pol. II. 524, Chron. Polono - Siles. 562, Chr. princ. Pol. 96. Wenn Boguph. Mesco gleich auch Oppeln erhalten lässt, so ist dies ein erklärlicher aber mit den weiter zu erzählenden Thatsachen nicht in Einklang zu bringender Irrthum.

Za pośrednictwem cesarza Bolesław IV dał się namówić do oddania Śląska synom Władysława, choć z pełną kontrolą księcia zwierzchniego, co jest zgodne ze statutem senioralnym. Bolesław IV zachowuje kilka miast śląskich, natomiast jego bratankowie Bolesław Wysoki i Mieszko dzielą Śląsk w ten sposób, że Bolesław otrzymuje zdecydowanie największą część, Mieszko natomiast tylko księstwo raciborskie, a trzeci brat Konrad, jako małoletni przebywa w niemieckim klasztorze.

1158

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 40.

[301]
Löwenberg auf Befehl Boleslaw's IV. befestigt.

Rozkazem księcia Bolesława IV, ufortyfikowany zostaje Lwówek Śląski.

Pocz. września 1157

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 40.

[299]
Zu Krzyszkowo, nördlich von Posen, unterwirft sich unter Vermittlung Wladislaws von Böhmen (Vinc. Prag. 667) Boleslaw, versichert, dass Wladislaw nicht zum Schimpfe des Reichs vertrieben sei, verspricht grosse Summen Geldes, Zuzug nach Italien, sowie sein Erscheinen zu Magdeburg für nächste Weihnachten, um dort vor einem Gericht von Polen und Böhmen (Ragewin) auf die Beschwerden seines Bruders zu antworten, stellt auch Geiseln, darunter seinen Bruder Kasimir, die Friedrich sogleich nach Prag führen lässt.

W Krzyszkowie, na północ od Poznania, Bolesław poddaje się, za pośrednictwem Władysława czeskiego, i zapewnia, że ​​Władysław nie został wygnany, aby urazić majestat Rzeszy, obiecuje duże sumy pieniędzy, zobowiązuje się do udziału we włoskiej wyprawie cesarza i pojawienia się w Magdeburgu na przyszłe Święta Bożego Narodzenia, aby odpowiedzieć na skargi brata przed sądem cesarskim. Przekazuje także zakładników, w tym swojego brata Kazimierza, którego Fryderyk natychmiast zabrał do Pragi.

Pocz. sierpnia 1157- Halle

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 40.

[297]
Gesandte des Herzogs Boleslaw kommen hierher zu Friedrich, ohne jedoch die von diesem verlangte Unterwerfung zu bringen, deshalb bricht dieser mit dem Heere von hier auf. Brief Friedrich's an Abt Wibald.

Posłowie księcia Bolesława przybywają tu do Fryderyka, jednak nie dochodzi między nimi do porozumienia i uległości polskiego księcia, więc cesarz wyrusza z wojskiem. List Fryderyka do opata Wibalda.

1157

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 40.

[296]
Friedrich I., der vergebens Boleslaw von Polen vor sich geladen, sammelt ein Heer zum Feldzuge gegen die poln. Fürsten.

Fryderyk I, który bezskutecznie wzywał przed siebie Bolesława polskiego, zebrał armię na wyprawę przeciwko książętom polskim.

1153

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 36-37.

[287]
Zbilud, Polonie civis, dotirt mit einigen (nicht schles.) Gütern das Cistercienserkl. Wongrowice, zu dessen Bestätigung er den Erzbischof Johann v. Gnesen (früher v. Breslau), Bischof Stephan v. Posen und den Herzog Mesiko eingeladen. Actum coram Bolezlao, Mesikone, Heinrico fratribus in Polonia principantibus.

Polski możny Zbylut funduje klasztor cystersów w Wągrowcu [dokładnie w Łeknie- M.F.] oraz obdarowuje go licznymi dobrami. O zatwierdzenie darowizny prosi arcybiskupa gnieźnieńskiego (dawniej wrocławskiego) Jana, biskupa poznańskiego Stefana oraz księcia wielkopolskiego Mieszka III. Odbyło się to w obecności panujących w Polsce- Bolesława, Mieszka i Henryka.

1149

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 34.

[274]
Im Herbste dieses Jahres unternehmen Boleslaw und seine Brüder einen erfolglosen Zug nach Russland.

Jesienią tego roku Bolesław wraz z braćmi podejmuje nieudaną wyprawę przeciwko Rusi.

22 czerwca 1149- Wrocław

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 33-34.

[271]
Boleslaw, Herzog von Polen, bestätigt der Kirche der h. Maria und des h. Vincenz folgende Besitzungen: die Kapelle des h. Martin (infra civit. Vratisl.), die Kapelle des h. Benedikt in Liegnitz mit Dörfern und Einkünften, den Markt (in atrio monasterii wie die Ann. magistr. Wratislaw bei Pertz. Mon. G. XIX. 527 angeben) durch 8 Tage am Feste des erwähnten Märtyrers, den Kretscham am Ende der Brücke der erwähnten Stadt gelegen, den Markt zu Kostenblut, die Schenke in Polsnitz sammt den Dörfern Grabisin (Gräbschen), Socolnice (Zaugwitz), Chenese, Sobocisce (Zottwitz), was Herzog Wladislaw zum Umtausch für die Hälfte von Trebnitz gegeben hat, und ferner die Schenkungen der poln. Grafen, nämlich des Grafen Peter, des Gründers des Kl.: Würben, Odra (Ottwitz), Crescenica (nach Görlich Chrosein in Polen, 1193 Tristenic, Olava (Ohlau), des Pachozlaw: ein Dorf in den Bergen (1193 Tassou, vielleicht Totschen bei Trebnitz) und eine Mühle an der Dobra (Juliusburger Wasser), der Gemahlin Peter's (Wlostonissa): ein nicht genanntes Dorf, des Sandivoi: Sweccino (Schwentnig), des Jordan und des Cretinus: zwei nicht genannte Dörfer bei Liegnitz (1193 Rudine), des Divus (1193 Divigor): Veyouo, (Viehau), des Vitoslav: eine Besitzung in Zaseph (Krakauer Diöcese, 1193 Zasphi), des Andreas: Laurenczicz (Krak. Dioec.), des Rathimir: Thatosouo (Stachau 1193 Rutemar und Tatosou), des Bronisius: Gorech (Gurtsch, 1193 Baronis und Chorech), des Sulislaw: Polsnitz und Zozaiua (1193 Pelenica, Sorouiam und Crayec), wozu der Bischof Johann von Breslau die Zehnten aller der genannten Dörfer fügte und Bischof Matheus von Krakau den von Laurenczicz, welchen seine Vorgänger geschenkt, hinzugab.

Bolesław, książę polski, zatwierdza kościół NPM i św. Wincentego następujące posiadłości: kaplica św. Marcina (na terenie Wrocławia), kaplica św. Benedykta w Legnicy wraz z wsiami i dochodami, targiem (przez 8 dni w pobliżu święta wspomnianego męczennika), karczmę na końcu mostu położonego w mieście, targ w Kostomłotach, karczmę w Pełcznicy wraz z wsiami Grabiszyn, Sokolniki, Częszyce, Sobocisko, które książę Władysław oddał w zamian za połowę Trzebnicy, a także darowizny możnych polskich, mianowicie Piotra¹², założyciela klasztoru: Wierzbno¹³, Opatowice¹⁴, Chróscina¹⁵, Oławę¹⁶, Taczów Wielki¹⁷ i młyn na Dobrej¹⁸, żony Piotra: nienazwaną wieś, Sędziwoja: Świątniki¹⁹, Jordana i Cretinusa: dwie nienazwane wsie niedaleko Legnicy (Rudna?²⁰), Dziwigora: Ujów²¹, Witosława: posiadłość w diecezji krakowskiej, Andrzeja: Wawrzeńczyce²² w diecezji krakowskiej, Racimira: Stachów²³, Bronisza: Górzec²⁴, Sulisława: Pełcznica²⁵. Biskup wrocławski Jan²⁶ dodał kościołowi NMP i św. Wincentego dziesięcinę ze wszystkich wymienionych wsi, a biskup krakowski Mateusz²⁷ dodał dziesięcinę z Wawrzeńczyc.

6 stycznia 1148- Kruszwica

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 32.

[264]
Boleslaw's Schwester Judith verlobt mit Otto dem Sohne Albrecht des Bären, nachdem eine andere Schwester Boleslaw's Lukardis (Dobregana) Dietrich, Markgrafen von Meissen geheirathet hat. Verbindung sächs. Fürsten mit Boleslaw.

Siostra Bolesława Judyta zaręczyła się z Ottonem, synem Albrechta Niedźwiedzia, po tym jak inna siostra Bolesława Ludgarda (Dobroniega) poślubiła Dytryka, margrabiego miśnieńskiego. Związek książąt saskich z Bolesławem.

Sierpień 1147

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 32.

[262]
Die norddeutschen Fürsten unternehmen einen Kriegszug gegen die Wenden; welchem auch einer der Brüder des Polenherzogs 20000 Mann zuführt, während Boleslaw selbst damals gegen die Preussen Krieg führt.

Książęta z północnych Niemiec podejmują kampanię przeciwko Słowianom Połabskim; jeden z braci księcia polskiego przywiódł 20 000 ludzi, podczas gdy sam Bolesław był w stanie wojny z Prusami.

Sierpień 1146

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 31-32.

[258]
König Konrad III. zieht zur Unterstützung seines Schwagers Wladislaw nach Polen, ohne jedoch weiter als an die Grenzen des Landes, noch nicht bis zur Oder zu kommen. Boleslaw wird vorläufig bis auf spätere auf einem Hoftage zu treffende rechtliche Entscheidung im Besitz seiner Länder gelassen.

Król Konrad III wyprawia się zbrojnie do Polski, aby wesprzeć szwagra Władysława, ale nie dociera do granic Polski, a jedynie w pobliże Odry. Na razie Bolesław pozostaje we władaniu swoimi dobrami do czasu późniejszej decyzji prawnej, która ma zapaść na zjeździe, na jaki ma się stawić Bolesław w późniejszym terminie.

31 marca 1146- Kaina k. Altenburga

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 31.

[257]
Auf dem hier gehaltenen Hoftage erlangt Wladislaw von seinem Schwager-Kaiser Konrad III., den er als Oberlehnsherrn anerkennt, Zustimmung zu den von ihm in Polen vorgenommenen Umgestaltungen, durch welche die zwei ihm widerstrebenden Brüder Boleslaw und Heinrich ihre Lande, Masowien und Sendomir, vollständig eingebüsst hatten, während Mesko durch rechtzeitigen Vergleich Grosspolen sich erhalten hatte.

Na odbywających się tu zjeździe Władysław uzyskał zgodę swego szwagra, cesarza Konrada III, którego uznał za zwierzchnika, na zbrojne wsparcie w celu odzyskania władzy w Polsce, w wyniku którego dwaj bracia, Bolesław i Henryk, utracili swoje ziemie, odpowiednio Mazowsze i Sandomierz, natomiast Mieszko zachował Wielkopolskę dzięki zawartej ugodzie.

1140

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 29.

[244]
In den Zusammenhang der immer sich erneuernden Kämpfe zwischen Wladislaw II. und seinen Brüdern gehört die Zusammenkunft, welche in diesem J. Boleslaw und Mesco zu Lenczycz mit der Wittwe Boleslaw's III., welche ihrem Stiefsohne Wladislaw gleichfalls feindlich gegenübersteht, haben.

W tym roku doszło w Łęczycy do spotkania Bolesława i Mieszka z wrogo nastawioną do swego pasierba Władysława II wdową [Salomea z Bergu- M.F.] po Bolesławie III, co wpisuje się w kontekst wciąż powracających walk Władysława II z braćmi.

 

1127

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 26.

[216]
Boleslaw IV. geboren.

Urodził się Bolesław IV.