Był prawdopodobnie najstarszym synem księcia Polan, Siemomysła. O jego dzieciństwie wiemy niewiele. Gall tzw. Anonim przytacza jednak w swojej kronice opowieść o ślepocie Mieszka:
"Ten zaś Siemomysł spłodził wielkiego i
sławnego Mieszka, który pierwszy nosił to imię, a przez siedem lat od urodzenia
był ślepy. Gdy zaś dobiegła siódma rocznica jego urodzin, ojciec, zwoławszy
wedle zwyczaju zebranie komesów i innych swoich książąt, urządził obfitą i
uroczystą ucztę; a tylko wśród biesiady skrycie z gębi duszy wzdychał nad
ślepotą chłopca, nie tracąc z pamięci boleści i wstydu"- ks. I, rozdz. 4.
W dalszej części opowieści Mieszko odzyskuje
wzrok, a cała historia z jego ślepotą ostaje wykorzystana jako wytłumaczenie
późniejszych wydarzeń z życia władcy, kiedy zdecydował się na przyjęcie chrztu:
"Oni zaś tłumaczyli, że ślepota oznaczała, iż
Polska przedtem była tak jakby ślepa, lecz odtąd - przepowiadali - ma być przez
Mieszka oświeconą i wywyższoną ponad sąsiednie narody. Tak się też rzecz miała
istotnie, choć wówczas inaczej mogło to być rozumiane. Zaiste ślepą była
przedtem Polska, nie znając ani czci prawdziwego Boga, ani zasad wiary, lecz
przez oświeconego Mieszka i ona także została oświeconą, bo gdy on przyjął
wiarę, naród polski uratowany został od śmierci w pogaństwie"- ks. I,
rozdz. 4.
Jan Kazimierz Wilczyński, Postrzyżyny Mieszka, źr. pl.wikipedia.org/wiki/Mieszko_I [dost. 15.03.2026 r.]
Na kartach współczesnych mu kronik Mieszko pojawia
się jako dojrzały mężczyzna, władca całkiem sporego państwa, będącego w trakcie
walk z Wieletami lub Wolinianami dowodzonymi przez saskiego banitę Wichmana.
Pod rokiem 963 [historycy osadzają te wydarzenia w latach 963-965] kronikarz
saski Widukind z Korbei zanotował informację o dwukrotnej porażce wojsk
polańskiego księcia oraz śmierci jednego z jego braci. Niestety nie znamy
imienia poległego Siemomysłowica.
Z tego okresu pochodzą również informacje o
podporządkowaniu zwierzchnictwu cesarskiemu Łużyczan, Słupian oraz Mieszka.
Wiadomości takie przekazał nam Thietmar:
"Margrabia Marchii Wschodniej Gero
podporządkował zwierzchnictwu cesarza Łużyczan, Słupian, a także Mieszka wraz z
jego poddanymi"- ks. 2, rozdz. 14(9).
Historycy
powątpiewają w zbrojne podporządkowanie Mieszka cesarzowi Ottonowi I, tym
bardziej, że nieco inaczej tę sytuację przedstawia wspomniany wcześniej
Widukind. Ostatecznie jednak w najbliższym czasie władca Polan występuje jako
"przyjaciel cesarza" oraz płaci trybut z posiadanych ziem, a po rzekę
Wartę. Jednym z rozwiązań tej skomplikowanej zagadki jest uznanie, że trybut
płacony był z ziem należących do plemienia Lubuszan, które cesarstwo uważało za
swoją strefę wpływów, a znajdujących się po obu stronach Odry, w pobliżu ujścia
do niej Warty.
Jan Kazimierz Wilczyński, Mieszko kruszy w swym państwie bałwany pogańskie, źr. pl.wikipedia.org/wiki/Mieszko_I [dost. 15.03.2026 r.]
Około roku 965 mamy już więcej wiadomości o
polańskim księciu. O nim oraz jego państwie wspomina żydowski podróżnik Ibrahim
ibn Jakub, który na dworze cesarza Ottona I oraz księcia czeskiego Bolesława I
Srogiego uzyskał sporo wiadomości o państwie Mieszka, które nazwał największym
spośród krajów Słowian oraz docenił siły zbrojne, którymi tenże dysponował:
"Ma on trzy tysiące pancernych, podzielonych
na oddziały, z których setka znaczy tyle co dziesięć setek innych wojów. Daje
on tym mężom odzież, konie, broń i wszystko, czego potrzebują."
W tymże roku dochodzi również do zawarcia sojuszu
między Mieszkiem i Bolesławem I czeskim. Sojuszu wzmocnionego małżeństwem
polańskiego księcia z córką Bolesława – Dąbrówką. Jest to bardzo istotne
wydarzenie, które rozerwało dotychczasowy sojusz czesko-wielecki, co już
niebawem przyniesie bardzo poważne skutki. Wrócę do tego tematu w dalszej
części.
Tymczasem zacieśniające się kontakty z Czechami
doprowadziły do jednego z najważniejszych wydarzeń w historii naszej
państwowości. Najprawdopodobniej 14 kwietnia 966 roku Mieszko I przyjął
chrzest, a nieco później anonimowy rocznikarz zanotował następującą informację:
"Mesco dux baptizatur". Nie znamy miejsca, w którym mogło dojść do
tego aktu. Raczej odpadają propozycje Pragi lub Ratyzbony – siedziby
biskupstwa, któremu Praga podlegała, ale dużo ciekawiej brzmią opcje wskazujące
na Poznań, Gniezno lub Ostrów Lednicki. Co kierowało polańskim księciem, kiedy
podejmował decyzję o przyjęciu chrztu?
Franciszek Smuglewicz, Wichman poddaje się księciu Mieszkowi, źr. pl.wikipedia.org/wiki/Mieszko_I [dost. 15.03.2026 r.]
Chrzest pozwolił mu
dołączyć do wspólnoty politycznej oraz cywilizacyjnej europejskiego Zachodu.
Nowa religia sankcjonowała władzę księcia, który stawał się bożym pomazańcem,
był jakby namaszczonym przez samego Chrystusa. Wreszcie od tej pory za
Mieszkiem stać miała cała potęga polityczna i militarna chrześcijańskiego
świata. Obecnie uważa się, że Mieszko, przyjmując chrzest, nie robił tego z
obawy przed agresją militarną cesarstwa Ottonów, dla których był w tym czasie
"przyjacielem".
W każdym razie ochrzczony Mieszko I, wsparty
posiłkami czeskiego księcia Bolesława I, już w następnym roku, starł się
ponownie z Wolinianami oraz z dowodzącym nimi Wichmanem. Tym razem Pomorzanie
zostali pokonani, a Wichman poległ. Prawdopodobnie w tym czasie Mieszkowi udało
się uzyskać dostęp do ujścia Odry.
W tym też roku na świat przyszedł pierworodny syn
Mieszka i Dobrawy – Bolesław, później nazwany Chrobrym.
W roku 968 młode państwo Mieszka I wykonało
kolejny krok w kierunku utwardzenia swojej pozycji na arenie europejskiej.
Powstało wówczas, zależne bezpośrednio od Stolicy Apostolskiej, biskupstwo
misyjne obejmujące obszar całego władztwa Mieszka Siemomysłowica. Pierwszym
biskupem został Jordan, niestety jak dotąd nie udało się ostatecznie ustalić
skąd pochodził.
Jan Głuchowski, Mieszko I, źr. pl.wikipedia.org/wiki/Mieszko_I [dost. 15.03.2026 r.]
Kolejne informacje na temat Mieszka I dotyczą
wydarzeń roku 972. Thietmar:
"Tymczasem dostojny margrabia Hodo, zebrawszy
wojsko, napadł z nim na Mieszka, który był wierny cesarzowi i płacił trybut aż
po rzekę Wartę. Na pomoc margrabiemu pospieszył wraz ze swoimi tylko mój
ojciec, graf Zygfryd, podówczas młodzieniec i jeszcze nieżonaty. Kiedy w dzień
św. Jana Chrzciciela starli się z Mieszkiem, odnieśli zrazu zwycięstwo, lecz
potem w miejscowości zwanej Cedynią brat jego Czcibor zadał im klęskę kładąc
trupem wszystkich najlepszych rycerzy z wyjątkiem wspomnianych grafów. Cesarz
poruszony do żywego wieścią o tej klęsce, wysłał czym prędzej gońców, nakazując
Hodonowi i Mieszkowi, aby pod rygorem utraty jego łaski zachowali pokój do
czasu, gdy przybędzie na miejsce i osobiście zbada sprawę"- ks. II, rozdz.
29(19).
Z tej krótkiej
informacji dowiadujemy się o ataku margrabiego łużyckiego Hodona na Mieszka I.
Bitwa miała zostać stoczona w pobliżu Cedyni i zakończyła się ostatecznie
pełnym zwycięstwem Piastów. Ważną w niej rolę odegrał Czcibor – brat Mieszka I.
Dlaczego jednak do niej doszło? Przecież sam Thietmar napisał, że Mieszko był
wierny cesarzowi, że płacił określony trybut. Najprawdopodobniej przyczyną
agresji Hodona było zbyt duże znaczenie, jakie po wyeliminowaniu Wichmana i
pobiciu Wolinian młode państwo Polan zaczęło mieć u ujścia Odry. Ponieważ
cesarstwo rościło sobie prawa do tego obszaru, naturalną sprawą było
przeciwdziałanie umacnianiu się piastowskich wpływów w tym regionie. Bitwa pod
Cedynią rozegrała się 24 czerwca 972 r.
W każdym razie w następnym roku w Kwedlinburgu
odbył się zjazd, w trakcie którego cesarz Otton I rozsądził spór między Hodonem
i Mieszkiem. Nic nie wiemy jednak o postanowieniach tam ustalonych. Najpewniej
Mieszko utrzymał swoje pomorskie zdobycze, ale jako gwaranta dotrzymania
ustaleń, musiał przekazać swojego syna Bolesława, jako zakładnika. Nie wiemy
nic o jakichkolwiek konsekwencjach wyciągniętych wobec margrabiego Hodona.
Niewola Bolesława zakończyła się jednak błyskawicznie. Powrócił do państwa
Polan po rychłej śmierci cesarza (973).
Ksawery Pillati, Mieszko i Dobrawa, źr. pl.wikipedia.org/wiki/Mieszko_I [dost. 15.03.2026 r.]
Śmierć Ottona I wywołała spore zamieszanie i walki
wewnętrzne o sukcesję po nim. Przeciw Ottonowi II wystąpił książę bawarski
Henryk II Kłótnik. Być może pod wpływem kwedlinburskich decyzji Ottona I,
Mieszko poparł w tym konflikcie księcia bawarskiego. Podobnie uczynił również
jego szwagier- książę czeski Bolesław II Pobożny. Ponieważ Ottonowi II udało
się opanować sytuację i pokonać bawarskiego kuzyna, niebawem na państwo Polan
ruszyła karna wyprawa zbrojna. Nie znamy jej przebiegu, a ostatecznie doszło
zawarcia porozumienia między Mieszkiem i Ottonem, które umocnione zostało
małżeństwem owdowiałego w roku 977 (śmierć Dąbrówki) Mieszka z Odą, córką
margrabiego Marchii Północnej Teodoryka z Haldensleben. Mieszko znalazł się w
obozie cesarskim.
Małżeństwo Mieszka z
Odą, zawarte w roku 979/980, nie przeszło bez echa, ponieważ w celu dopełnienia
formalności została ona wyciągnięta z klasztoru w Kalbe, gdzie była mniszką.
Thietmar:
"Kiedy matka Bolesława umarła, jego ojciec
poślubił bez zezwolenia Kościoła mniszkę z klasztoru w Kalbe, która była córką
margrabiego Teodoryka. Oda- było jej imię i wielka była jej przewina. Albowiem
wzgardziła Boskim oblubieńcem dając pierwszeństwo przed nim człowiekowi wojny,
co spotkało się z potępieniem ze strony wszystkich dostojników Kościoła, a w
szczególności jej czcigodnego biskupa Hildiwarda"- ks. IV, rozdz. 57(36).
Kronikarz zauważył jednak także dobre strony tego
małżeństwa:
"Z uwagi jednak na dobro ojczyzny i
konieczność zapewnienia jej pokoju nie przyszło z tego powodu do zerwania
stosunków, lecz znaleziono właściwy sposób przywrócenia zgody. Albowiem dzięki
Odzie powiększył się zastęp wyznawców Chrystusa, powróciło do ojczyzny wielu
jeńców, zdjęto skutym okowy, otwarto bramy więzień przestępcom"- ks. IV,
rozdz. 57(36).
Walery Eljasz-Radzikowski, Mieszko I, źr. pl.wikipedia.org/wiki/Mieszko_I [dost. 15.03.2026 r.]
7 grudnia 983 zmarł niespodziewanie młody cesarz
Otton II. Ponownie rozpoczęły się walki o cesarski tron. Dodatkowo trwało już
wielkie powstanie Słowian Połabskich, które zakończyło się zrzuceniem
niemieckiej zależności. Zniszczona została również organizacja kościelna
zaprowadzona wcześniej na ziemiach Połabia. Mieszko I znowu włączył się w walki
o tron Ottonów i poparł księcia bawarskiego Henryka II Kłótnika. Tym razem
stosunkowo szybko przeszedł na stronę młodziutkiego Ottona III i pełniącej
regencję cesarzowej Teofano. Prawdopodobnie głównym czynnikiem, który
zdecydował o zmianie frontu przez władcę Polan, było zagrożenie płynące ze
zbuntowanego Połabia, które było bardzo niebezpieczne dla młodego państwa
Piastów i słabo zakorzenionego nad Wartą chrześcijaństwa. Finalnie z
rywalizacji o tron cesarski zwycięsko wyszło stronnictwo ottońskie. Wciąż trwał
jednak konflikt cesarstwa z Czechami Bolesława II Pobożnego, który nie składał
broni mimo porażki popieranego przez siebie Henryka II Kłótnika.
W tym samym czasie,
mniej więcej w latach 980–984, Mieszko rozpoczął poszukiwanie sojuszników
mogących wesprzeć go w rywalizacji z Danią o Pomorze, Wolin i ujście Odry.
Doszło wówczas do zawarcia sojuszu ze Szwecją. Porozumienie zostało wzmocnione
małżeństwem Eryka Zwycięskiego ze Świętosławą (Sygrydą), córką Mieszka.
W następnym roku polański książę wsparł zbrojnie
wyprawę Ottona III na Połabie.
W roku 986 odbył się w Kwedlinburgu zjazd, w którym
udział wziął Mieszko I. Niezwykłą ciekawostką był dar, jaki polański władca
wręczył młodziutkiemu Ottonowi III. Mieszko podarował bowiem Ottonowi…
wielbłąda. Niewykluczone, że Mieszko I uznał wówczas zwierzchność władcy
Niemiec.
Aleksander Lesser, Mieszko I, źr. pl.wikipedia.org/wiki/Mieszko_I [dost. 15.03.2026 r.]
Wracając teraz do trwającego konfliktu między
Bolesławem II czeskim a Ottonem III, Mieszko I dojrzał do ostatecznej zmiany
sojuszników. Zawarł krótkotrwały sojusz z Węgrami, a jego potwierdzeniem było
nieudane i równie krótkie małżeństwo Bolesława, syna Mieszka, z nieznaną z imienia
księżniczką węgierską. Sojusz ten był potrzebny władcy Polan do zaszachowania
południowego sąsiada, w trakcie interwencji na Połabiu. Odrodził się bowiem w
międzyczasie tradycyjny sojusz Przemyślidów z Wieletami. Wykorzystując poparcie
cesarzowej Teofano Mieszko odebrał Czechom Małopolskę, a przynajmniej jej
krakowską część (dawne ziemie Wiślan), ponieważ wschodnia Małopolska (ziemie
Lędzian) miały już być w posiadaniu Piastów nieco dłużej. Zajęcie zachodniej
Małopolski miało nastąpić w latach 988/989.
W 990 r. wybuchła
wojna między państwem Polan a Czechami. Wsparty sojuszniczymi wojskami
wieleckimi, Bolesław II czeski rozpoczął wojenne kroki, powołując się na utratę
jakiegoś terytorium, tzw. regnum ablatum, którym może być odebrana wcześniej
Czechom Małopolska, jednak historycy nie są co do tego zgodni. W każdym razie
Mieszko I, który uzyskał militarne wsparcie od cesarzowej Teofano, poradził
sobie z czeskim adwersarzem i ostatecznie odebrał Śląsk Przemyślidom. Thietmar:
"W tym czasie Mieszko i Bolesław popadli w
spór i wielce na się wzajem nastawali. Bolesław przyzwał na pomoc Luciców
[Wieletów], którzy zawsze byli wierni zarówno jemu, jak i jego przodkom,
Mieszko zaś zwrócił się o pomoc do rzeczonej cesarzowej. Cesarzowa, która
podówczas znajdowała się w Magdeburgu, wysłała tam arcybiskupa Gizylera i
następujących grafów: Ekkeharda, Ezykona, Binizona, mojego ojca i jego
imiennika Zygfryda, Brunona, Udona oraz wielu innych. Ci, wyruszywszy w sile
zaledwie czterech oddziałów, przybyli do kraju Słupian i tam rozbili obóz nad
jeziorem, przez które przerzucony był długi most (...) 13 lipca nadciągnął
Bolesław ze swoimi w szyku bojowym. Z obu stron wysłano posłów (...) Zawarłszy
pokój zwrócił się do naszych książąt z prośbą, aby ci, którzy przeciwko niemu tu
ściągnęli, udali się wraz z nim do Mieszka i pomogli mu przez swe stawiennictwo
u tegoż w odzyskaniu zabranych posiadłości. Nasi przystali na to (...) Kiedy
nadszedł wieczór odebrano naszym broń, którą jednak zwrócono im zaraz, gdy
tylko potwierdzili przysięga umowę. Bolesław przybył razem z nimi nad Odrą i
wyprawił posła do Mieszka z wiadomością, że ma w swoim ręku jego
sprzymierzeńców. Jeżeli Mieszko zwróci mu zabraną część państwa, pozwoli im
odejść cało, w przeciwnym wypadku zgładzi ich wszystkich. Lecz Mieszko tak mu
odpowiedział: Jeżeli król chce ratować swoich ludzi lub śmierć ich pomścić,
niechaj to uczyni! Jeżeli jednak to nie nastąpi, to on, Mieszko, nie myśli z
ich powodu ponosić jakiejkolwiek straty. Gdy te słowa doszły do Bolesława,
wypuścił wszystkich naszych, lecz złupił i spalił, co tylko mógł, w
okolicy"- ks. IV, rozdz. 12.
Jan Matejko, Zaprowadzenie chrześcijaństwa, źr. pl.wikipedia.org/wiki/Mieszko_I [dost. 15.03.2026 r.]
Wielkanoc 991 r., Mieszko spędził w Kwedlinburgu,
gdzie spotkał się z cesarzową Teofano oraz wsparł zbrojnie wojska saskie w
trakcie wrześniowej wyprawy przeciw połabskim Stodoranom, kiedy oblężona
została Brenna. Była to ostatnia militarna aktywność piastowskiego księcia,
który zmarł 25 maja 992 r. Mieszko został pochowany w Poznaniu, co potwierdziły
badania archeologiczne.
Na rok 991, prawdopodobnie, przypada wystawienie
dokumentu znanego jako Dagome iudex. Jest nam znany tylko z regestu
sporządzonego przez kardynała Deusdedita i zawiera sporo błędów i niejasności
spowodowanych błędami redakcyjnymi powstałymi w trakcie przygotowywania
streszczenia. Sam kardynał zresztą uznał, że treść dokumentu dotyczy...
Sardyńczyków. Wystawcami dokumentu byli Mieszko I, jego druga żona Oda oraz
synowie Mieszko i Lambert (Świętopełk być może już nie żył). Wracając jednak do
jego treści, jest ona istotna o tyle, że zawiera opis granic przekazanego pod
opiekę Stolicy Apostolskiej państwa Mieszka I.
"Podobnie w innym tomie z czasów papieża Jana
XV Dagome, pan, i Ote, pani i synowie ich Mieszko i Lambert (nie wiem, jakiego
to plemienia ludzie, sądzę jednak, że to byli Sardyńczycy, ponieważ ci są
rządzeni przez czterech „panów”) mieli nadać świętemu Piotrowi w całości jedno
państwo, które zwie się Schinesghe z wszystkimi swymi przynależnościami w tych
granicach, jak się zaczyna od pierwszego boku wzdłuż morza [dalej] granicą Prus
aż do miejsca, które nazywa się Ruś, a granicą Rusi [dalej] ciągnąc aż do
Krakowa i od tego Krakowa aż do rzeki Odry, prosto do miejsca, które nazywa się
Alemure, a od tej Alemury aż do ziemi Milczan i od granicy Milczan prosto do
Odry i stąd idąc wzdłuż rzeki Odry aż do rzeczonego państwa Schinesghe"-
treść dokumentu Dagome iudex.
Opis ten wskazuje, że poza państwem Mieszka
znalazł się Kraków. Być może wyjaśnia to również brak wśród wystawców Bolesława
(Chrobrego), który mógł wówczas panować samodzielnie właśnie tam.
Z małżeństwa z Dąbrówką czeską doczekał się syna – Bolesława (Chrobrego) – oraz córki – Świętosławy (Sygrydy). Małżeństwo z Odą dało
mu trzech synów – Mieszka, Świętopełka i Lamberta.
Bibliografia:
1. Balzer O., Genealogia
Piastów, Kraków 2005.
2. Jasiński K., Rodowód
pierwszych Piastów, Poznań 2004.
3. Labuda G., Mieszko I, Wrocław 2002.
4. Piastowie. Leksykon
biograficzny, [red.] Szczur S., Ożóg K., Kraków 1999.
5. Rosik S., Wiszewski P., Poczet polskich królów i książąt, t. I, Wrocław
2005.
6. Spórna M., Wierzbicki P., Słownik
władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.
7. Strzelczyk J., Mieszko I, Poznań 2013.
