Pokojowo czy zbrojnie? Synowie Władysława II Wygnańca wracają na Śląsk.

 

Bolesław III Krzywousty wg Ksawerego Pillatiego, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

Aby omówić problem powrotu Władysławowiców należy cofnąć się w czasie o ok. dwie dekady. Jak wiadomo 28 października 1138 roku zmarł Bolesław III Krzywousty, a wraz z jego śmiercią zaczął obowiązywać statut określający strukturę władzy w Królestwie Polskim. Nie będę tu wnikał w szczegóły statutu, ponieważ wymaga to tak naprawdę osobnego artykułu. Z grubsza przedstawię jednak jego najważniejsze postanowienia. W myśl statutu Krzywoustego, zwanego też czasem testamentem, najstarszy z żyjących Piastów miał sprawować władzę zwierzchnią z pełnymi uprawnieniami w zakresie polityki zagranicznej oraz kontroli wewnętrznej. Jego władzy podlegać mieli młodsi Piastowie osadzeni na wydzielonych im terytoriach, gdzie pełnić mieli funkcje namiestników najwyższego księcia. Statut Krzywoustego nie wykluczał żadnego z żyjących Piastów z szansy na objęcie władzy zwierzchniej, ponieważ jedynym warunkiem było starszeństwo w dynastii. Teoretycznie zatem każdy Piast miał szansę pełnić funkcję księcia zwierzchniego.

Statut Krzywoustego tworzył dzielnicę senioralną, która w zamyśle miała pozostać niepodzielna i stanowić uposażenie każdego kolejnego księcia zwierzchniego. Poza tym miały powstać terytoria, na których  władzę mieli sprawować wyznaczeni przedstawiciele dynastii. W historiografii utarło się, że Śląsk przypadł najstarszemu Władysławowi II, Mazowsze Bolesławowi Kędzierzawemu, a Wielkopolska Mieszkowi Staremu. Oprócz tego z dzielnicy senioralnej wykrojona została oprawa wdowia dla Salomei, żony Bolesława Krzywoustego. Obejmować miała obszar ziem łęczyckiej i sieradzkiej oraz kilka kasztelanii nadpilickich. Kwestią dyskusyjną jest, czy terytoria przyznane poszczególnym Piastom od początku były uważane za władztwa dziedziczne w ich liniach, czy wątek ten pojawił się trochę później.

Władysław II Wygnaniec wg Ksawerego Pillatiego, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

W 1141 roku doszło do pierwszego poważnego zgrzytu na linii książę senior – juniorzy. Na wiecu zwołanym przez księżną Salomeę do Łęczycy podjęto decyzję o wydaniu Agnieszki, córki Bolesława Krzywoustego, za „syna króla Rusi”. W związku z tym, że ruch ten miał znaczenie międzynarodowe, uderzał zatem w uprawnienia księcia zwierzchniego. Doprowadziło to do pierwszych ruchów zbrojnych Władysława II, w tym zajęcia kilku grodów należących do jego braci przyrodnich oraz zwycięskiej dla seniora bitwy nad Pilicą.

Kolejnym momentem zapalnym w relacjach synów Bolesława Krzywoustego była śmierć księżnej Salomei w lipcu 1144 roku. Juniorzy zajęli ziemię sieradzko-łęczycką, do której pretensje miał Władysław II. Doprowadziło to do eskalacji konfliktu między braćmi przyrodnimi i najazdu księcia seniora, wspartego posiłkami ruskimi (sojusznikiem Władysława II był wielki książę kijowski Wsiewołod Olegowicz) na ziemię sieradzko-łęczycką. Ten etap konfliktu zakończyło porozumienie pokojowe na mocy którego książęta juniorzy przekazali Władysławowi II cztery niezidentyfikowane grody. Dodatkowo Bolesław Kędzierzawy przekazał Rusinom Wiznę.

Bolesław IV Kędzierzawy wg Aleksandra Lessera, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

Do decydujących rozstrzygnięć doszło w roku 1146. Władysław II zerwał układ z młodszymi braćmi i, ponownie wsparty przez Rusinów, zajął Mazowsze i większość Wielkopolski. Mimo początkowych sukcesów i dużej przewagi militarnej Władysława II doszło do załamania jego ofensywy pod Poznaniem. Ostatecznie pokonany i obłożony klątwą Władysław musiał udać się na wygnanie, a w ślad za nim podążyła broniąca jeszcze Krakowa księżna Agnieszka z synami – Bolesławem i Mieszkiem, a być może również z maleńkim Konradem.

Senior dynastii podejmował próby powrotu na polski tron. Dwie wyprawy zbrojne – króla niemieckiego Konrada III w 1146 roku oraz cesarza Fryderyka I Barbarossy w 1157 roku nie przyniosły jednak rezultatu, a skuteczna polityka dyplomatyczna juniorów pozwoliła im utrzymać się w władzy w Królestwie Polskim.

Droga na Śląsk była zamknięta dla pierworodnego syna Bolesława Krzywoustego, ale otworzyła się dla jego synów po śmierci Władysława II Wygnańca. W tym miejscu dochodzimy do pytania postawionego w tytule artykułu. Pokojowo czy zbrojnie? Przez całe dziesięciolecia w polskiej nauce dominował ugruntowany pogląd na wydarzenia z 1163 roku, opierający się na lakonicznych wzmiankach kronikarskich, np. Mistrza Wincentego, zw. Kadłubkiem, który pisał w swojej Kronice:

Mieszko III Stary wg Jana Matejki, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

„Kiedy wreszcie po upływie długiego czasu wygnaniec zakończył życie, cesarz nalega nie groźbami, lecz prośbami, nie orężem napiera, lecz uprzejmie prosi, aby jak wobec występnego brata był surowy, tak nie okazał się niegodziwy względem jego potomstwa, lecz aby zlitował się przynajmniej nad jego sierotami. Niedobrze bowiem, aby dziąsła synów drętwiały dlatego, że ojciec jadł cierpkie winogrona. Ponieważ zaś natura nakazuje miłować, a miłość jest mleczną siostrą łaskawości, Bolesław [Kędzierzawy- FP], którego cesarz nie mógł pokonać, uważa za słuszne usłuchać nakazu natury i odwołuje bratanków z wygnania z bezinteresowną serdecznością. Starszy z nich nazywał się Bolesław, młodszy Mieszko Plątonogi, najmłodszy Konrad. I nadaje im czcigodną dzielnicę Śląską zarówno w dowód łaskawości, jak i na pociechę sieroctwa” – ks. III, rozdz. 30.

W podobnym tonie wypowiada się autor Kroniki Wielkopolskiej:

„Po jego [Władysława II Wygnańca - FP] śmierci cesarz Konrad [chodzi o Fryderyka I Barbarossę – FP] nie orężem, lecz prośbami nalega na Bolesława, aby zechciał zlitować się nad sierotami po Władysławie, pocieszając je jakąś cząstką ziem. Bolesław więc, którego cesarz nie mógł zwyciężyć, uważał za rzecz niegodną nie usłuchać głosu natury i dobrowolnie odwołał bratanków z wygnania. Za nieludzkość ofiarowując pociechę, darowuje im Śląsk z dołączeniem księstwa opolskiego. Z nich pierworodny Bolesław nazywał się Wysoki, drugi był Mieszko Plątonogi, trzeci Konrad I” – rozdz. 33.

Jak widać, w świetle źródeł powrót synów Władysława II Wygnańca miał odbyć się w warunkach pokojowych i na drodze dyplomatycznej. Czy jednak rzeczywiście tak było? Czy pewnie trzymający władzę Bolesław IV potrzebował dobrowolnie wpuszczać w granice swojego państwa potomków brata przyrodniego? Jakie miał gwarancje, że Władysławowice zadowolą się rolą podrzędnych książąt mając świadomość, że ich ojciec był księciem zwierzchnim, a zasada senioratu w pewnym momencie może stać się ich atutem?

Bolesław I Wysoki na drzeworycie K. Przykorskiego, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

Odpowiedź na zadane pytania jest łatwa. Wydarzenia niedalekiej przyszłości pokazały bowiem, że Bolesław i Mieszko chcieli więcej władzy, większej roli w rządzeniu i niezależności. W związku z tym teoria o dobrowolnym i pokojowym przekazaniu im Śląska nabiera kilku rys. A całą konstrukcję wydaje się ostatecznie burzy dokument odnaleziony w zbiorach Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Petersburgu przez o. Tomasza Gałuszkę OP, w którym będący u kresu życia Mieszko Plątonogi, wspomina o walkach, które toczył przy wsparciu brata, wracając na Śląsk niemal pół wieku wcześniej:

„Ja książę Mieszko, z łaski Bożej, syn księcia Władysława (…), gdy wkroczyłem na Śląsk, miałem konflikt z moimi wujami Mieszkiem [Starym – FP] i Bolesławem [Kędzierzawym – FP] i pod Modlikowicami odniosłem zwycięstwo razem z moim bratem, księciem Bolesławem [Wysokim – FP]”.

Niestety o bitwie pod Modlikowicami, w pow. złotoryjskim, nie wiemy nic ponad to, że okazała się zwycięska dla wkraczających, zapewne przy wsparciu Fryderyka I Barbarossy, synów Władysława Wygnańca. Można zatem z dużą dozą prawdopodobieństwa przyjąć, że Bolesław Kędzierzawy nie przekazał im Śląska z litości i dobroci serca, ale został do tego zmuszony okolicznościami i przegraną wojną. Z punktu widzenia seniora istotne było to, że zachował władzę w kilku kluczowych kasztelaniach u Kadłubka zwanych grodami:

„Ponieważ jednak z tego nadania Bolesław [Kędzierzawy – FP] wyłączył niektóre grody dla większego zabezpieczenia swego panowania, stało się to powodem wielu nieszczęść i zarzewiem niepokojów” - ks. III, rozdz. 30.

Niebawem Bolesław Wysoki i Mieszko Plątonogi mieli upomnieć się o całość dziedzictwa po ojcu, ale to już inna, dalsza część tej historii.

Mieszko IV Laskonogi, zw. też Plątonogim, autor nieznany, źr. pl.wikipedia.org, [dost. 28.07.2026 r.].

Na koniec taka mała dygresja. To, co jest najwspanialsze w badaniu dziejów polskiego średniowiecza, to fakt, że niczego nie wiemy na pewno. Gdy wydaje się, że jakieś wydarzenie czy postać nie doczekają się już rozwiązania ze względu na szczupłość materiału źródłowego, jego zaginięcie lub zniszczenie, przytrafia się taka sytuacja jak z przytaczanym wyżej dokumentem Mieszka Plątonogiego. Sytuacja, która przewraca do góry nogami utrwalone wiele lat wcześniej ustalenia.   

Bibliografia:

1. Biniaś-Szkopek M., Bolesław Kędzierzawy, Poznań 2014.
2. Dworsatschek M., Władysław II Wygnaniec, Kraków 2009.
3. Kowalski M. D., Nieznany dokument Mieszka Plątonogiego z 1207-1211 r. Zbrojny powrót synów Władysława Wygnańca na Śląsk, Studia Żródłoznawcze t. I.X., 2022.
4. Kronika Wielkopolska, Kraków 2010.
5. Maleczyński K., Bolesław III Krzywousty, Kraków 2010.
6. Mika N., Mieszko. Książę raciborski i pan Krakowa - dzielnicowy władca Polski (ok. 1142-1211), Kraków 2013.
7. Mistrz Wincenty tzw. Kadłubek, Kronika Polska, Wrocław 2008.
8. Osiński J., Statut Bolesława Krzywoustego, Kraków 2014.
9. Piastowie. Leksykon biograficzny, [red.] Szczur S., Ożóg K., Kraków 1999.
10. Rutkowski R., Bolesław Kędzierzawy, Warszawa 2026.
11. Samp M., Bolesław Krzywousty. Piastowski bóg wojny, Warszawa 2023.
12. Smolka S., Mieszko Stary i jego wiek, Kraków 2009.
13. Zientara B., Bolesław Wysoki. Tułacz, repatriant, malkontent, Kraków 2013.

          

3.  

Bitwa nad Mozgawą- 13 września 1195

13 września 1195 roku doszło do jednej z najbardziej krwawych bitew polskiego średniowiecza. To trudne, nierozstrzygnięte starcie było elementem szerszego zagadnienia dotyczącego walk o Kraków, w którym, zgodnie ze statutem Bolesława III Krzywoustego, panować miał każdorazowo najstarszy z żyjących Piastów. Aby zrozumieć dlaczego doszło do bitwy nad Mozgawą należy cofnąć się do roku 1173. I tak też się stanie. 

Gdy na początku roku 1173 zmarł dotychczasowy książę zwierzchni Bolesław IV Kędzierzawy, sprawa następstwa po nim była jasna. Najstarszym żyjącym wówczas Piastem był jego młodszy brat Mieszko (później zwany Starym), dzielnicowy pan Wielkopolski, i to on, bez najmniejszych problemów, objął władzę zwierzchnią w Królestwie Polskim jako Mieszko III. Kłopoty zaczęły jednak narastać później, niemal od samego początku panowania Mieszka. Silnie związany ze swoją wielkopolską dziedziną ośrodkami władzy książęcej uczynił Gniezno i (Stary) Kalisz. Ponieważ w Krakowie prawie nie przebywał, ustanowił tam swojego namiestnika, którym był prawdopodobnie pochodzący z Łużyc Henryk Kietlicz. Koligacje rodzinne Mieszka III wiążące go z niemieckimi rodami możnowładczymi określały punkty ciężkości jego polityki, która zorientowana była na północ i zachód. Możni ziemi krakowskiej, wśród których zakorzeniać zaczęła się świadomość większego znaczenia, związanego ze statutową rolą Krakowa, nie byli skorzy do zaakceptowania nowej roli i odwrócenia priorytetów (ich bardziej interesowały kontakty z Rusią i Węgrami).

Kazimierz II Sprawiedliwy wg A. Guagnieniego, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

Czarę goryczy przelała jednak polityka wewnętrzna wielkopolskiego księcia, który starając się zachować wszystkie istotne prerogatywy władzy zawierające się w prawie książęcym (łac. ius ducale), zaostrzył kodeks karny, do tego stopnia, że za błahostkę, np. przyjęcie nowego sługi bez zgody księcia, karano konsekwentnie i surowo (do 70 grzywien czyli ok. 14 kg. srebra). Pragnąc wzbogacić skarb książęcy mianował nadzorców podatkowych, którzy często dopuszczali się nadużyć oraz regularnie psuł monetę systematycznie wypuszczając w obieg pieniądze o zmniejszonej zawartości srebra i nakazując ich wymianę po kursie niekorzystnym dla wymieniających. Cóż, uderzenie w portfele, zawsze jest tym, co pobudza do działania. Tym razem nie było inaczej. Najbardziej tracący na polityce Mieszka III możni krakowscy zawiązali spisek przeciw władcy, który zaowocował usunięciem go z Krakowa w roku 1177. Właśnie pod tą datą Rocznik kapituły krakowskiej podaje, że władcą Krakowa został młodszy brat obalonego seniora- Kazimierz, nazwany później Sprawiedliwym.

Ewentualną kontrakcję Mieszka Starego zablokował jego najstarszy syn Odon, który, obawiając się wydziedziczenia na rzecz rodzeństwa przyrodniego, zbuntował się przeciw ojcu domagając się wydzielenia własnego działu w Wielkopolsce. Pozbawiony sojuszników oraz oparcia w dziedzicznej Wielkopolsce, w której władzę przejął Odon, Mieszko III musiał uchodzić. Oparcie znalazł na dworze księcia szczecińskiego Bogusława I, za którego wydał swoją córkę Anastazję. Dzięki wsparciu Pomorzan Mieszko III odzyskał władzę w Wielkopolsce w roku 1181, zbuntowanemu Odonowi nadając dział w ziemi przemęckiej.

Mieszko III Stary wg A. Lessera, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

Przejęcie władzy w Wielkopolsce nie spotkało się z żadną reakcją ze strony panującego w Krakowie Kazimierza II Sprawiedliwego, który od zjazdu w Łęczycy, w roku 1180, uzyskał pełne poparcie przedstawicieli polskiego kościoła oraz legitymizację panowania w Krakowie. Ceną za to była rezygnacja władcy krakowskiego z ius spolii (prawo księcia do ruchomości po zmarłym biskupie) oraz ograniczenia części świadczeń na rzecz władcy, np. stacji (nieodpłatnego żywienia monarchy, jego dworu i urzędników w czasie podróży po kraju) w dobrach kościelnych oraz z podwód (usług transportowych; z wyjątkiem zagrożenia militarnego którejkolwiek z dzielnic).

Od roku 1181 nie dochodzi do większych zadrażnień na linii Mieszko Stary- Kazimierz II. Ten pierwszy wzmacnia swoją pozycję, m. in. czasowo pozyskując panującego na Mazowszu Leszka (syna Bolesława Kędzierzawego), a ten drugi podejmuje działania mające na celu pozostawienie panowania w Krakowie w swojej linii. Mieszko Stary nie zapomina o swoich dążeniach do opanowania stołecznego Krakowa, ale za życia Kazimierza nie podejmie już prób odzyskania władzy w Małopolsce.

Nowy etap walk o Kraków rozpoczyna niespodziewana śmierć Kazimierza Sprawiedliwego 5 maja 1194 roku. W związku z tym, że nastąpiła ona w czasie uczty od razu pojawiły się podejrzenia o otrucie władcy, jednak dotąd nie zostały one potwierdzone. W każdym razie dla Mieszka Starego był to jasny sygnał do podjęcia starań o odzyskanie władzy w Krakowie. Możni krakowscy mieli na te dążenia wielkopolskiego Piasta inne spojrzenie. Mając do wyboru twardego, zdecydowanego i nieustępliwego Mieszka III oraz małoletnich synów Kazimierza II, nauczeni przezeń samodzielności w działaniach politycznych, postawili na młodych Kazimierzowiców, a konkretnie na starszego z nich Leszka (później znanego jako Leszek Biały).

Reakcję Mieszka Starego na ten ruch Małopolan przedstawił Wincenty Kadłubek:
"Przykro słyszeć o zdarzeniu wprost niesłychanym, o zdarzeniu nie mniej smutnym jak śmiesznym, gdyż nie można bez śmiechu obojętnie przyjąć tak niemądrego dzieciństwa tak mądrych mężów [panów krakowskich- M.F.]. Dzieci bowiem zwyczajem jest bawić się...".
Kilka zdań później padają ze strony Mieszka dużo mocniejsze słowa:
"Dziecię wybierają na księcia, aby pod tym pozorem oni sami nas samymi panującymi panowali. Aby doszczętnie wykorzeniwszy ród królewski, nareszcie swobodniej mogli władać, aby zamiast jednej głowy, tylu spośród nich wyrosło królów, ile głów".
Odpowiedź Małopolan nie pozostawiała wyboru. O Kraków należało walczyć zbrojnie.

Mieszko opolsko-raciborski, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

13 września 1195 roku, doszło do jednej z najbardziej krwawych bitew okresu polskiego średniowiecza. Tym straszniejszych, że stoczonych między przedstawicielami jednej dynastii. W toczonej w dwóch fazach bitwie księcia Wielkopolskiego wsparli przede wszystkim książęta śląscy- Mieszko opolsko-raciborski, zwany Plątonogim (Laskonogim) oraz Jarosław, syn Bolesława Wysokiego, choć fizyczna obecność tego drugiego jest poddawana w wątpliwość. Stronnikami młodocianego Leszka (Białego) dowodzili wojewoda krakowski Mikołaj Gryfita oraz wpierający krakowian książę ruski Roman włodzimiersko-wołyński. W drugiej fazie bitwy wsparł ich również wojewoda sandomierski Goworek.

Oddajmy głos anonimowemu autorowi Kroniki wielkopolskiej, który przedstawi nam przebieg przebieg pierwszej fazy bitwy:
"Przeto Mieszko Stary, zebrawszy oddział wiernych wojów, zbliża się do prowincji krakowskiej. Krakowianie zabiegają mu drogę z Romanem, księciem włodzimierskim, z niemałą liczbą swoich i Rusinów zbrojnych. (...) Była zaś w dzielnicy krakowskiej miejscowość, od nazwy rzeki zwana Mozgawą, położona niedaleko klasztoru w Jędrzejowie. W lasach sosnowych i zagajnikach tej miejscowości oba wojska ustawiły szyk bojowy. Tam ani synostwo nie okazało szacunku ojcostwu, ani synostwu nie przebaczyło ojcostwo, ani braterstwo braterstwu, ani krewieństwo krewieństwu; i żadne święte duchowe powinowactwo nie było uznawane, lecz wszyscy wzajemnie, bez żadnego wyboru wyrzynali się. Wtedy Bolesław, syn Mieszka [Starego- M.F.], przebity włócznią, wyzionął ducha. Tak to upada chwała wielkich! A pewien szeregowy woj rani (...) Mieszka Starego. (...) książę Roman otrzymawszy ciężkie rany, musiał odstąpić od walki, a jego ludzie ponieśli wielkie straty. Na początku bowiem starcia ogromna część jego Rusinów rzuciła się do ucieczki".
Po tych zdarzeniach wojska walczących zaczęły opuszczać pole bitwy, a nieco później dotarły na nie oddziały sojusznicze obu stron. Ponownie przemówi wielkopolski kronikarz:
"... znowu przyszedł Mieszkowi Staremu na pomoc Mieszko Plątonogi (...) wraz z bratankiem Jarosławem, synem księcia śląskiego Bolesława [Wysokiego- M.F.]. Nie znalazłszy zgoła nikogo na miejscu walki, gdy już obie strony oddaliły się od siebie, winszują sobie oni i radują się, znaki zwycięstwa wznosząc, tak jak gdyby zwycięsko zajęli pole walki. Komes Goworek zauważywszy ich obecność, napada ich z małym wprawdzie oddziałem dzielnych mężów, lecz uderzając jak piorun, mężnie ściera się i walczy. Jednak atakowany przeważającą liczbą wrogów wreszcie ulega, jako jeniec zostaje uprowadzony i po długim przetrzymywaniu z trudem wreszcie wydostaje się z niewoli...".

Roman włodzimiersko-wołyński wg N. Newrewa, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

Wyraźnie widać, że pierwsza faza bitwy nie przyniosła rozstrzygnięcia. Rusini zostali zmuszeni do ucieczki, ale i Mieszko Stary nie mógł pozwolić sobie na dalszy pochód na Kraków z powodu dużych strat własnych, śmierci wyznaczonego na następcę syna Bolesława oraz ciężkich ran jakie sam odniósł. Obie strony zdążyły opuścić pole walki zanim dotarły na nie wojska sojusznicze.
Druga faza bitwy była zdecydowanie zwycięska dla śląskich sojuszników księcia wielkopolskiego, ale nie miało to żadnego znaczenia wobec decyzji Mieszka o wycofaniu do Kalisza.

O tym jakie wrażenie wywarła na potomnych bitwa nad Mozgawą najlepiej świadczą opisy zawarte u żyjącego współcześnie wydarzeniom Wincentego Kadłubka czy późniejszej nieco "Kronice wielkopolskiej" . Krwawa, brutalna walka dwóch światów- przedstawicieli starej, silnej, tradycyjnie pojmowanej władzy książęcej oraz nowej, widzianej jako współpraca władcy z coraz bardziej liczącym się jako podmiot możnowładztwem. Wówczas jeszcze do rozstrzygnięcia nie doszło, ale Mieszko Stary i Mieszko Plątonogi byli już epigonami przemijającego systemu.

Wizerunek Wincentego Kadłubka na pieczęci biskupiej, źr. wikipedia, dost. 30.01.2026 r.

Mieszko III Stary zdołał jeszcze osiągnąć stolec krakowski, ale już nie na swoich zasadach, a w wyniku ugody z krakowskim możnowładztwem. Człowiek, który całe życie walczył o zachowanie pełni władzy książęcej, u jego schyłku musiał poddać się nieuniknionym już wtedy zmianom. Czy bitwa pod Mozgawą mogła zmienić bieg wydarzeń? Dziś już nie poznamy na to odpowiedzi. Możliwe, że mogła je spowolnić. Wolno ją chyba postrzegać jako granicę między tym, co było, i tym, co nadchodzi. Na pewno wiemy tylko to, że ziemia, na której ją stoczono spłynęła morzem krwi.

Bibliografia:

Źródła:
Kronika wielkopolska, Kraków 2010.
Wincenty Kadłubek, Kronika polska, Wrocław 2008.

Literatura:
Balzer O., Genealogia Piastów, Kraków 2005.
Chrzanowski M., Leszek Biały. Książę krakowski i sandomierski. Priceps Poloniae (ok. 1184-23/24 listopada 1227), Kraków 2013.
Dobosz J., Kazimierz II Sprawiedliwy, Poznań 2011.
Jasiński K., Rodowód Piastów śląskich, Kraków 2007.
Mika N., Mieszko. Książę raciborski i pan Krakowa- dzielnicowy władca Polski (ok. 1142-1211), Kraków 2013.
Piastowie. Leksykon biograficzny [red.] Szczur S., Ożóg K., Kraków 1999.
Poczet królów i książąt polskich, [red.] Garlicki A., Warszawa 1980.
Przybył M., Władysław Laskonogi, Poznań 2015.
Rosik S., Wiszewski P., Poczet polskich książąt i królów. Od Mieszka I do Władysława Laskonogiego, Wrocław 2005.
Smolka S., Mieszko Stary i jego wiek, Kraków 2009.
Spórna M., Wierzbicki P., Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.
Szczur S., Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002.
Światłowski M., Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII-XIII w.), Kraków 2015.

Teterycz-Puzio A., Dwie bitwy. Mozgawa 13 IX 1195- Zawichost 19 VI 1205, Tarnowskie Góry 2020. 
Zientara B, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006.

Internet:
http://poczet.com/

 

7 kwietnia 1193- Lateran

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 54.

[377]
Papst Cölestin III. bestätigt die Vertreibung der Benediktiner aus dem Vincenzstifte, von deren ärgerlichem und die Güter des Klosters verschwendendem Leben er durch Briefe des polnischen Erzbischofs und des Breslauer Bischofs Siroslaw Kenntniss erlangt, und deren Ersetzung durch Prämonstratenser. Jene Vertreibung sei erfolgt de assensu nobilium virorum ducis Bolezlai, comitum Petri Vlo Dimili > Leonardi patronorum. Petrus Vlodimili (richtiger Vlodimiri) und Leonardus sind unzweifelhaft die in der Chron. abb. b. Mar. bei Stenzel II. 166 als hierbei thätig angeführten consanguinei Petri Wlast comitis.

Papież Celestyn III potwierdził wydalenie benedyktynów z opactwa św. Wincentego, o których skandalicznym i rozrzutnym stylu życia dowiedział się z listów od polskiego arcybiskupa [Piotra] i biskupa wrocławskiego, Żyrosława, oraz zastąpienie ich premonstratensami. Wypędzenie benedyktynów z Ołbina miało nastąpić za zgodą możnych księcia Bolesława- Włodzimierza i Leonarda, spokrewnionych z Piotrem Włostem.

1192

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 54.

[376]
Die Marienkirche zu Liegnitz durch den Bischof von Breslau erbaut.

Kościół Mariacki w Legnicy został zbudowany przez biskupa wrocławskiego [Żyrosława II].

1192

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 54.

[375]
Kasimirs siegreicher Zug gegen die Jazygen.

Zwycięska wyprawa Kazimierza przeciw Jazygom [Jaćwingom?].

1191 lub 1192

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 53-54.

[374]
Herzog Mesco bemächtigt sich im Einverständnisse mit polnischen Verschworennen Krakaus, das jedoch Herzog Kasimir bald wiedergewinnt.

Książę Mieszko, za zgodą polskich spiskowców, zdobywa Kraków, który wkrótce odzyskuje książę Kazimierz.

1191

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 54.

[373]
Um diese Zeit Herzog Heinrich II. geboren.

W tym czasie urodził się książę Henryk II [Pobożny].

1191

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 54.

[372]
Angebliche Gründung Waldenburg's.

Domniemane założenie Wałbrzycha.

1191

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 54.

[371]

Ueber die angebliche Nachricht von der damals ergolgten Uebersiedlung der Augustiner von Gorkau nach Breslau, vergl. oben zum Jahre 1149/1150.

Jeśli chodzi o rzekome wieści o przeniesieniu augustianów z Górki do Wrocławia w tym czasie, patrz wyżej dla roku 1149/50.

29 listopada 1190- Kraków

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 53.

[370]
Kasimir der Grosse, Herzog von Polen, bestätigt dem Vig. Andr. Ritterorden vom heil. Grabe (in ducatu nostro Polonie per satrapas et nobiles plurimos potentes in Miechow propagate) die Zehnten von Belobreze (doch wohl in der Nähe des oberschlesischen Beuthens zu suchen, 1257 Juni 24. wird es mit Chorzow zusammengenannt, vergl. Gramer, Chronik von Beuthen S. 5), welche Woislaus de familia Richeboc, weiland ein tapferer Kämpfer in Asien, jetzt her zoglicher Schenk und Ritter des Sendomir'schen Landes, ihm geschenkt hat.

Kazimierz Wielki [zdecydowanie chodzi tu o Kazimierza II Sprawiedliwego], książę polski, potwierdza Zakonowi Rycerzy Grobu Świętego dziesięciny z Belobrezu (prawdopodobnie osada znajdująca się w pobliżu obecnego Bytomia), który podarował im Wojsław Richeboc (Dzierżoniów?), niegdyś dzielny wojownik w Azji, obecnie dobroczyńca książęcy i rycerz z ziemi sandomierskiej.

23 maja 1190

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 53.

[369]
Arnulf, Abt der Augustiner auf dem Zobten, stirbt.

Zmarł Arnulf, opat augustianów z Sobótki.

1190

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 53.

[368]
Gründung Bunzlau's durch Herzog Boleslaw.

Książę Bolesław założył Bolesławiec.

1190

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 53.

[367]
Herzog Boleslaw gründet das Hospital der Kreuziger mit dem doppelten rothen Stern vom Orden des heil. Grabes zu Neisse.

Książę Bolesław ufundował w Nysie szpital dla Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego w Jerozolimie.

1190

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 52-53.

[366]
Die Benediktiner im Vincenzstifte werden um ihres unordentlichen Lebens und der Verschleuderung der Güter willen durch Bischof Siroslaw, Herzog Boleslaw und die Nachkommen des Stifters Peter Wlast aus dem Kloster vertrieben und dann durch Prämonstratenser ersetzt.

Benedyktyni z opactwa św. Winentego zostają usunięci z klasztoru przez biskupa Żyrosława, księcia Bolesława i potomków założyciela Piotra Własta ze względu na nieprawidłowe prowadzenie się i trwonienie majątku, a następnie zostają zastąpieni przez norbertanów.

1189- Oleśnica Mała

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 51-52.

[365]
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Sirozlaus dei gracia Vratislaviensis episcopus notum esse volo cunctis ecclesie sancte filiis tam presentibus quam futuris ad honorem dei et b. Marie perpetue virginis sanctique Johannis bapt. consilio simul et consensu majorum personarum chori Vratizlav., me in obsequium sanctorum pauperum Christi hospitali Jerosolimitano dedisse ecclesiam in Bardou (Wartha) a prefati fratribus hospitalis jure perpetuo possidendam hac sane fraternitate inter nos ordinata, ut cum aliquis de canonicis nostris decesserit, apud ipsos ejus obsequium ceu pro quolibet fratre celebratur et ab eisdem ejus obitus scriptus Jerosolimam transmittetur. Nec omittendum, quin scripto quoque commendentur nomina villarum, de quibus decimam ad prefatam ecclesiam pertinentem cum toto nichilominus jure ecclesie supradicto hospitali simul concedimus, prima villa ipsa Berdou, secunda Pilane (Piluc, Pilz), tercia Cebanou (Tbanov, Banau), quarta Sluseou (Slusejovo Schlause, Schlottendorf). Hec autem donacio facta in Olesniz (Klein Oels) est his testibus assistentibus: dno. scil. Benico decano, mag. Stephane archidiacono, Johanne cantore, Martino Martino cancellario ducis, Gallo canonico et capellano ducis, Godefrido canonico, Egidio capellano ducis, et in crastino hoc ipsum recognitum est in Vratizlau coram domino Sebastiane et coram magistro Nicholao.
     Ut autem hoc ratum et illibatum perpetuali tempore supradicto maneat hospitali, prescriptis testibus communibus et sigilli nostri impressione corroboramus et confirmamus. Si quis autem in posterum in prefata donacione supra comuiemoratis fratribus injuriam aliquam aut violenciam irrogare voluerit, anathema sit. Preterea quoque huic ipsi pagine dignurn censumus adnotare decimas nichilo minus, quas jam pridem ejusdem hospitalis fratribus confirmaveramus et in consecracione ecclesie in Tinchia (Gross Tinz bei Nimptsch) sub anathemate posueramus, villarum scilicet ejusdem Tinchie, Pilauie (Peilau) atque Gostizlauie alteriusque ville nomine Mlodossouiz et alterius nomine Gliniz (Gleinitz), cujus decima spectabat ad prebendam Johannis filii Benici, licet ejus loco aliam ei dedimus in villa nomine Uilcou. Hec et supradicta eque jam sepius pretextato hospitali confirmamus et eidem sigilli nostri apposicione corroboranda stabilimus. Actum anno dom. MCLXXXIX.

Biskup wrocławski Żyrosław nadaje, za zgodą kapituły wrocławskiej, joannitom kościół NPM w Bardzie wraz z dziesięcinami z czterech imiennie wyliczonych wsi (Pilce, Dzbanów, Służejów i Sławęcin), pod warunkiem modłów za dusze zmarłych kanoników wrocławskich, zatwierdza ponadto dziesięciny z miejscowości nadanych niegdyś zakonowi przy okazji poświęcenia kościoła w Tyńcu nad Ślęzą.

1189

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 51.

[364]
Gertrud, Tochter Heinrich's I. und der heil. Hedwig, spätere Aebtissin von Trebnitz, wird geboren.

Urodziła się Gertruda, córka Henryka I oraz św. Jadwigi, późniejsza przeorysza trzebnicka.

1189

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 51.

[363]
Cardinal Johann Malabranka hält als Legat Papst Clemens III. eine Provinzialsynode der Gnesener Diöcese zum Zwecke der Reform des Klerus und der Sammlung von Beiträgen für einen neuen Kreuzzug.

Kardynał Jan Malabranca, jako legat papieża Klemensa III, zwołuje synod prowincjalny diecezji gnieźnieńskiej w celu zreformowania duchowieństwa i zebrania datków na nową krucjatę.

1188-1200

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 51.

[362]
Boleslaw der Lange und sein Sohn Heinrich I. erbitten sich von Bischof Wichmann das Recht von Magdeburg und eine Erklärung der darin gebrauch ten fremden Worte.

Bolesław Wysoki i jego syn Henryk I proszą biskupa Wichmanna o prawo magdeburskie i wyjaśnienie użytych w nim obcych terminów.

1187

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 50.

[361]
Papst Urban III. ertheilt dem Legaten Heinrich von Albano den Auftrag, alle Prälaten Deutschlands, Daciens und Polens zum Kreuzzug gegen den Kaiser Friedrich I. aufzurufen.

Papież Urban III wydaje legatowi Heinrichowi z Albano nakaz poinformowania wszystkich prałatów Niemiec, Dacii i Polski o wezwaniu na krucjatę przeciwko cesarzowi Fryderykowi I.

1186

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 50.

[360]
Die heil. Hedwig vermählt sich mit Herzog Heinrich dem Bärtigen.

Św. Jadwiga poślubia księcia Henryka Brodatego.