Siemomysł (pocz. X w.- ok. 960)

Siemomysł wg W. E. Radzikowskiego, źr. wikipedia, dost. 21.01.2026 r.

 

O Siemomyśle, podobnie jak o jego ojcu i dziadzie, wspomina tylko jedno źródło- "Kronika Polska" Galla tzw. Anonima. Pozostałe informacje o tym władcy państwa Polan są wiadomościami wtórnymi. Historyczność postaci Siemomysła również podawana była w wątpliwość, jednak, podobnie, jak w przypadku jego dwóch najbliższych przodków, obecna historiografia traktuje go, jako władcę istniejącego faktycznie.

Gall tzw. Anonim napisał o nim tak:

"Po śmierci Lestka nastąpił Siemomysł, jego syn, który pamięć przodków potroił zarówno urodzeniem, jak godnością"- ks. I, rozdz. 3.

Mistrz Wincenty tzw. Kadłubek wspomina o Siemowicie w ten sposób:

"Otóż po Siemowicie następuje syn Lestek IV, a po Lestku zaś syn jego Siemomysł. Szlachetność umysłu, siła ciała, powodzenie we wszystkim tak dalece obu ich wyróżniły, że zaletami swymi przewyższyli przymioty prawie wszystkich królów”– ks. II, rozdz. 8.

Natomiast nieznany autor "Kroniki Wielkopolskiej", poza potwierdzeniem informacji podanych przez wcześniejszych kronikarzy, pokusił się o wytłumaczenie znaczenia imienia Lestkowica:

"Jako młodzieniec [Lestek] spłodził syna, nadał mu imię Ziemomysł, które przetłumaczone znaczy "myślący o ziemiach". Albowiem z tymże synem w pokoju rządził ziemiami podległymi jego władzy, gdyż od żadnego z sąsiednich państw nie doznawał jakichś przykrości; toteż wszystkie plemiona podległe jego władzy zadowolone cieszyły się niezmąconym pokojem. Szczęśliwe ich sukcesy tak dalece wsławiły obu, że zaletami swymi prześcignęli wszystkich swoich przodków".

Z przytoczonych cytatów nie możemy uzyskać żadnej pewnej wiadomości na temat działalności politycznej Siemomysła. Możemy jednak wnioskować, że był on władcą dobrym i silnym, o czym świadczą dosyć wyraźnie informacje o tym, że jego państwo nie było nękane przez sąsiadów, a on sam z kolei prowadził udane podboje.

Jeśli chodzi o przemilczaną zupełnie przez źródła działalność wewnętrzną Siemomysła, z pomocą przychodzi nam archeologia, dzięki której wiemy, że właśnie na okres panowania tego władcy przypada szeroko zakrojona akcja przebudowy oraz rozbudowy sieci grodów na obszarze państwa Polan.

Gall tzw. Anonim podaje nam jeszcze jedną ważną wiadomość. Informuje nas o tym, że Siemomysł był ojcem trójki dzieci ("potroił urodzeniem"), o których wiemy z innych, stosunkowo współczesnych źródeł. Imię jednego z nich Gall przytacza w swojej kronice:

"Ten zaś Siemomysł spłodził wielkiego i sławnego Mieszka, który pierwszy nosił to imię...".

Państwo Piastów ok. 940 r., wg P. Namioty, Jasiński T., Początki Polski w nowym świetle, dost. 21.01.2026 r.

Nie znamy natomiast imienia/imion żony/żon Siemomysła, choć pochodząca z XVI w. czeska kronika Wacława Hajki wspomina o kobiecie imieniem Gorka. Obecnie historycy negują tę wiadomość określając ją bałamutną. Tematykę małżeńską Siemomysła poruszył również J. Powierski, wg którego "główną żoną" tego władcy była córka księcia mazowieckiego Włodisława. Jest to jednak tylko domysł, niepoparty żadnymi informacjami źródłowymi.

Bibliografia i źródła:

1. Kronika Wielkopolska, Kraków 2010.
2. Gall Anonim, Kronika Polska, Wrocław 2003.
3. Mistrz Wincenty (Kadłubek), Kronika Polska, Wrocław 2008.
4. Balzer O., Genealogia Piastów, Kraków 2005.
5. Piastowie. Leksykon biograficzny, [red.] Szczur S., Ożóg K., Kraków 1999.
6. Jasiński K., Rodowód pierwszych Piastów, Poznań 2004.
7. Spórna M., Wierzbicki P., Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.

Lestek, Leszek (?- lata 30. X w.)

Lestek wg W. E. Radzikowskiego, źr. wikipedia, dost. 13.01.2026 r.

W przypadku drugiego z władców Polan mamy jeszcze mniej wiadomości niż w przypadku jego ojca. Nawet Anonim tzw. Gall poświęcił mu w swojej "Kronice" tylko jedno zdanie:

"Po jego [Siemowita] zgonie na jego miejsce wstąpił syn jego, Lestek, który czynami rycerskimi dorównywał ojcu w zacności i odwadze"- ks. I, rozdz. 3.

Niewiele więcej możemy znaleźć w "Kronice Polskiej" Mistrza Wincentego tzw. Kadłubka, który zanotował o Lestku takie informacje:

"Otóż po Siemowicie następuje syn Lestek IV, a po Lestku zaś syn jego Siemomysł. Szlachetność umysłu, siła ciała, powodzenie we wszystkim tak dalece obu ich wyróżniły, że zaletami swymi przewyższyli przymioty prawie wszystkich królów"- ks. II, rozdz. 8.

Anonimowy autor "Kroniki Wielkopolskiej" również ograniczył się tylko do potwierdzenia, że Lestek był synem Siemomysła:

"Otóż podczas panowania przez krótki okres lat Siemowita narodził mu się syn, któremu nadał imię Lestko. Ten, idąc w ślady ojca, we wszystkich cnotach był wielkoduszny".

Podobnie, jak w przypadku Siemomysła, historycy podważali historyczność tego władcy, o którym w zasadzie pojawia się tylko jedna, wnoszącą cokolwiek do wiedzy o nim, wzmianka. Ostatecznie zawierzając Gallowej "wiernej pamięci" Lestek obecnie uznawany jest za władcę historycznego. Poza imieniem i ustaloną filiacją kronikarze niestety nie przekazali żadnych informacji o jego żonie/żonach, ani żadnych konkretów o działalności politycznej czy gospodarczej. A ze wzmianek o nim można wywnioskować jedynie, że był władcą odważnym, utalentowanym i toczącym szczęśliwe walki.

Bibliografia i źródła:

1. Gall Anonim, Kronika Polska, Wrocław 2003.

2. Jasiński K., Rodowód pierwszych Piastów, Poznań 2004.

3. Kronika Wielkopolska, Kraków 2010.
4. Mistrz Wincenty (Kadłubek), Kronika Polska, Wrocław 2008.
5. Piastowie. Leksykon biograficzny, [red.] Szczur S., Ożóg K., Kraków 1999.

6. Spórna M., Wierzbicki P., Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003. 

Siemowit (ok. 845- pocz. X w.)

Siemowit wg W. E. Radzikowskiego. Źr. wikipedia, dost. 23.02.2023 r.

Współczesne źródła historyczne nie uchwyciły rządów Siemowita. Na początku XI w., powołując się na „wierną pamięć”, jego imię przywołał w swojej „Kronice” Gall tzw. Anonim. Siemowit miał być synem Piasta i Rzepichy (Rzepki). Nie mamy żadnych informacji o jego panowaniu, osiągnięciach, żonie (żonach) i potomstwie, z wyjątkiem Lestka. Brak potwierdzenia w innych źródłach podawał istnienie Siemowita w wątpliwość, jednak współcześnie historycy są skłonni uznawać historyczność tego władcy.

Gall tzw. Anonim o Siemowicie:

„Po tym wszystkim młody Siemowit, syn Piasta Chościskowica, wzrastał w siły i lata i z dnia na dzień postępował i rósł w zacności do tego stopnia, że król królów i książę książąt za powszechną zgodą ustanowił go księciem Polski (…)Siemowit tedy, osiągnąwszy godność książęcą, młodość swą spędzał nie na rozkoszach i płochych rozrywkach, lecz oddając się wytrwałej pracy i służbie rycerskiej zdobył sobie rozgłos zacności i zaszczytną sławę, a granice swego księstwa rozszerzył dalej niż ktokolwiek przed nim”- ks. I, rozdz. 3.

Wtórnie o Siemowicie wspomniał również anonimowy autor „Kroniki Wielkopolskiej”:

„Siemowitem bowiem nazywa się ten, który już mówi. Ten Siemowit odzyskał wiele z tego, co utracił Chościsko, i we wszystkich sprawach uchodził za przedsiębiorczego i mającego wielkie szczęście; wszystko załatwiał pomyślnie i zawsze triumfował nad wrogami”.

W „Kronice Wielkopolskiej” znaleźć możemy jednak ślady istnienia opozycji złożonej z możnych polańskich, którym nie w smak było objęcie władzy przez będącego niskiego pochodzenia Siemowita. Niestety nie mamy żadnych informacji o ewentualnych walkach o władzę:

„Z dwóch bowiem powodów odmawiali posłuszeństwa ojcu jego Piastowi i jemu (…)Drugim było to, że z pominięciem ich królem obrano Piasta pochodzącego z najniższego rodu”.

Nie wiemy też w jaki sposób doszło do utraty władzy przez wcześniej panującą dynastię. Czy pod legendą o myszach, które miały pożreć księcia Popiela wraz z jego rodziną, kryje się poważny, brutalny konflikt zbrojny i rozlew krwi?

Do początków panowania Piastów (nazwa dynastii jest dużo późniejsza, pojawiła się choćby na dworze Piastów legnicko-brzeskich, a spopularyzował ją w XVIII wieku Adam Naruszewicz) odnosi się jeszcze legenda o dwóch wędrowcach, którzy znaleźli gościnę w chacie ubogiego Piasta, po tym jak wypędzono ich z grodu księcia Popiela. Piast mógł poczęstować gości jedynie beczułką piwa oraz prosiakiem. Cudownym zrządzeniem jadła na stole Piasta nie ubywało, a za to znikało ono błyskawicznie z zapasów Popiela. Podobno na ucztę u Piasta wstąpił później sam niegodziwy książę, a dwaj wędrowcy dokonali postrzyżyn Piastowego syna, nadając mu przy tym imię Siemowit i wróżąc wspaniałą przyszłość.

Bibliografia i źródła:
1. Kronika Wielkopolska, Kraków 2010.
2. Gall Anonim, Kronika Polska, Wrocław 2003.
3. Piastowie. Leksykon biograficzny, [red.] Szczur S., Ożóg K., Kraków 1999.
4. Jasiński K., Rodowód pierwszych Piastów, Poznań 2004.
5. Spórna M., Wierzbicki P., Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.

 

Bitwa pod Stolcem - 24 kwietnia 1277 r.

 

Zamek Wleń wg Aleksandra Dunckera, żr. polska-org.pl, dost. 5 stycznia 2026 r.

Między wsiami Zwrócona i Stolec blisko 750 lat temu rozegrała się ciekawa i, podobno krwawa, bitwa między zwaśnionymi krewnymi z dynastii Piastów. O co poszło tym razem, bo przecież przedstawiciele naszej pierwszej dynastii często skakali sobie do oczu z byle powodu, i jaki był finał tej imprezy postaram się odpowiedzieć w poniższym tekście.

Bolesław II Rogatka, źr. sites.google.com, dost. 5 stycznia 2026 r.

Geneza konfliktu 

W połowie XIII wieku rozpoczął się proces rozdrabniania Śląska na coraz większą liczbę księstw i księstewek. W roku 1248 doszło do pierwszego podziału, którego dokonali między sobą Bolesław zw. Rogatką oraz Henryk III zw. Białym, najstarsi żyjący synowie zmarłego w bitwie pod Legnicą Henryka II Pobożnego. Choć ostatecznie bogatszą wrocławską część spadku po ojcu otrzymał młodszy z braci Henryk III (Bolesław II uzyskał księstwo legnickie), to przebieg całego procesu budzi kontrowersje i może sporo wyjaśniać w kontekście późniejszej rywalizacji, która doprowadziła śląskich dynastów pod Stolec. Wg Jana Długosza Bolesław Rogatka miał początkowo uzyskać dzielnicę wrocławską, aby z nie do końca jasnych powodów, wymienić ją na Legnicę. Wg umowy podziałowej Bolesław i Henryk mieli dobrać sobie do współrządów po jednym z młodszych braci. Starszemu Bolesławowi przypadł Konrad (już wówczas prepozyt kolegiaty w Głogowie), a Henrykowi, najmłodszy z braci- Władysław. Długosz napisał, że Rogatka kierował się myślą, że przeznaczony do stanu duchownego Konrad nigdy nie upomni się o wydzielenie mu działu, dzięki czemu najstarszy z synów Henryka Pobożnego zachowa władzę nad całym księstwem. Nie było wówczas pewne, co uczyni Władysław.  Ostatecznie los był przewrotny i to Konrad przerwał karierę duchowną, nie objął przyznanego mu w 1249 roku biskupstwa w Pasawie, wrócił na Śląsk i zażądał wydzielenia własnego księstwa. Władysław z kolei w pełni poświęcił się karierze duchownej pnąc się systematycznie do szczeblach kariery- umierając był arcybiskupem Salzburga i administratorem biskupstwa wrocławskiego. Zawód jaki w związku z tym spotkał Bolesława Rogatkę może tłumaczyć jego późniejszą politykę wobec bratanka- Henryka IV- syna Henryka III.

Drugą wersją wydarzeń, którą podaje Rocznik kapituły poznańskiej, jest porwanie i uwięzienie Rogatki przez Henryka III Białego oraz zmuszenie starszego z braci do zamiany władztw. Ta wersja zdecydowanie bardziej pasuje do późniejszych wydarzeń i poczucia krzywdy, którym regularnie książę legnicki w późniejszym czasie uzasadniał swoje działania.  

Henryk Prawy, źr. pl.wikipedia.org, dost. 5 stycznia 2026 r.

Podczas gdy Bolesław II ściera się z Konradem, lądując w lochu kolejnego z młodszych braci, we Wrocławiu bez większych problemów panuje Henryk III, któremu zupełnie nie wchodzi w paradę Władysław- najpierw prepozyt kolegiaty w Wyszehradzie (wówczas pod Pragą), a potem biskup elekt Bambergu (papież nie zatwierdza nominacji) i nominat kapituły pasawskiej na biskupa miejscowego kościoła (tym razem nominację odrzuca sam Władysław). Finalnie książę legnicki musi wydzielić Konradowi okręg głogowski z takimi ośrodkami, jak Krosno Odrzańskie, Głogów, Żagań i Ścinawa.

Przez kilkanaście kolejnych lat nie dochodzi do większych spięć na linii Legnica-Wrocław. Co więcej młodsi książęta są zmuszeni pomagać Rogatce, który skonfliktowany z biskupem wrocławskim Tomaszem I, uprowadził go z dworu w Górce, osadził na zamku we Wleniu i podpadł pod ekskomunikę. Nowe napięcia pojawiają się dopiero po śmierci Henryka III wrocławskiego (3 grudnia 1266) i Władysława salzburskiego (27 kwietnia 1270). W myśl zasad podziału dóbr po śmierci braci Bolesław II zaczyna wysuwać roszczenia do 1/3 spadku po najmłodszym z braci- Władysławie.

Wówczas też dochodzi do małżeństwa córki Rogatki Jadwigi z Konradem II czerskim, oraz zmiany przezeń stronnictwa z czeskiego na węgierskie (poważny europejski konflikt o spadek po Babenbergach, w który zaangażowali się niemal wszyscy liczący się wówczas książęta piastowscy). Małoletniego księcia wrocławskiego Henryka IV Bolesław II jednak ruszyć nie może, ponieważ opiekę nad młodym panem Wrocławia roztoczył potężny król Czech Przemysł Ottokar II. W związku z tym książę legnicki zwraca swoją uwagę ku księstwu głogowskiemu, gdzie 6. sierpnia 1273 lub 1274 roku, umiera największy rywal Rogatki- Konrad I głogowski. Bolesław Rogatka błyskawicznie zajmuje Bolesławiec z okręgiem.

Henryk III głogowski- źr. www.edupedia.pl, dost. 5 stycznia 2026 r.

W międzyczasie pogarsza się sytuacja, kroczącego dotąd od sukcesu do sukcesu, króla czeskiego Przemysła Ottokara II, który przegrywa rywalizację o koronę niemiecką z Rudolfem z Habsburga. Obawiający się potężnego Przemyślidy, zebrani w Ratyzbonie (1273 r.) panowie niemieccy decydują się na wybór Rudolfa, który sprawia wrażenie kandydata słabego. Urażony decyzją elektorów i pewny swej siły Przemysł Ottokar II nie stawia się sejmie Rzeszy w Norymberdze, odmawia złożenia hołdu nowemu władcy Niemiec oraz opuszczenia Austrii zajętej po śmierci ostatniego z Babenbergów- Fryderyka II Bitnego. Pomimo zawarcia porozumienia z Rudolfem I (w roku 1276), włącznie z planowanym małżeństwem Wacława, syna króla Czech, oraz Guty, córki Rudolfa, Przemysł Ottokar II nadal nie zamierza oddać Austrii i otwarcie dąży do konfrontacji zbrojnej.  To powoduje, że władca Czech rozluźnia zainteresowanie wewnętrznymi porachunkami między śląskimi Piastami. I na to właśnie czeka Bolesław Rogatka…

Porwanie

18 lutego 1277 roku ludzie księcia legnickiego uprowadzają młodego księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego z jego dworu myśliwskiego (łac. curia) w Jelczu (dziś Jelcz-Laskowice). Oddajmy głos Janowi Długoszowi: „Upatrzywszy tedy chwilę sposobną do wykonania zamiarów, wysławszy służalców i łotrzyków (…) dnia 18 lutego, nocą wyciąga z łóżka śpiącego i więzi księcia wrocławskiego Henryka Probusa, nie obawiającego się zupełnie stryjowskiej zasadzki i odpoczywającego spokojnie we dworze i swojej wsi Jelcze. Przewozi więźnia do swojego zamku Lehen, wtrąca do ciężkiego więzienia w przekonaniu, że trudami uciążliwego więzienia potrafi skłonić bratanka Henryka do ustąpienia z pewnych zamków, miast i okręgów”. Nie ulega wątpliwości, że aby ta gangsterska akcja się powiodła, musiał zdradzić ktoś z otoczenia Henryka IV. I rzeczywiście źródła wymieniają trzech takich delikwentów - Jana Żerzuchę, Janusza z Michałowa i bliżej nieokreślonego Tomasza. Jakie były przyczyny zdrady tych możnych trudno powiedzieć. Czy obawiali się rotacji na urzędach lub całkowitego usunięcia z nich? A może obawiali się zemsty Henryka IV za śmierć jego ojca? Istnieje podejrzenie, że Henryk III został otruty, ponieważ zmarł w stosunkowo młodym wieku 36-39 lat. A może kierowali się innymi, bardziej osobistymi pobudkami? Janusz z Michałowa należał do rodu Pogorzelów, tego samego, z którego wywodził się były kasztelan Ryczyna Mroczko, którego swego czasu nie wykupił z wielkopolskiej niewoli Henryk III Biały, co zakończyło karierę Mroczka na wrocławskim dworze. Dziś już tego nie rozstrzygniemy, a bardziej istotne jest to, że porywacze odstawili Henryka wrocławskiego Bolesławowi Rogatce, który osadził bratanka w lochu zamku Wleń, a następnie nakazał przewiezienie go do zamku w Legnicy.

Henryk V Gruby- źr. de.wikipedia.org, dost. 5 stycznia 2026 r.

Wykorzystując osłabienie księstwa wrocławskiego oraz odwrócenie uwagi Przemysła Ottokara II od spraw śląskich, wojska Bolesława Rogatki wpadły w granice księstwa wrocławskiego i rozpoczęły pustoszenie go. Sytuację pogarszały roszczenia, które wobec Henryka IV Prawego wysunęli książę kalisko-gnieźnieński Bolesław Pobożny oraz margrabia brandenburski Otton V Długi, który za zachowanie neutralności zażądał 3500 grzywien srebra, a finalnie otrzymał w zastaw Krosno Odrzańskie (Henryk IV Prawy wykupi je później za 6000 grzywien). Dyplomatyczne zabiegi Przemysła Ottokara II nie przynoszą rezultatu, Bolesław II Rogatka pozostaje nieugięty i jedyną szansą rozstrzygnięcia sporu wydaje się konfrontacja zbrojna.

Bitwa

24 kwietnia 1277 roku sojusznicy księcia wrocławskiego - Przemysł II, książę poznański, Henryk I głogowski oraz wojska wystawione przez mieszczan wrocławskich spotykały się na polach między wsiami Stolec i Zwrócona (okolice Ząbkowic Śląskich) z wojskami księcia legnickiego Bolesława II Rogatki, jego synów, w tym Henryka zw. Grubym lub Brzuchatym, od 1274 r. księcia jaworskiego, oraz najemników z Miśni, Saksonii i Bawarii. O przebiegu samej bitwy niestety wiele powiedzieć nie można. Nie wiemy nawet jakie były stosunki sił obu armii. Według informacji źródłowych można ustalić, że głównodowodzącym sojuszników Henryka Prawego był Przemysł II, natomiast po stronie legnickiej, początkowo Bolesław II, a później jego najstarszy syn Henryk. Możliwe jest również ustalenie dwóch faz bitwy. W pierwszej z nich przewagę uzyskali sojusznicy uwięzionego księcia wrocławskiego. Musiała to być przewaga na tyle wyraźna, że pole bitwy zdecydował się opuścić Bolesław Rogatka, a dowodzenie nad wojskami legnicko-jaworskimi objął Henryk jaworski. Druga faza stanowiła kompletne odwrócenie przebiegu wydarzeń. Talent dowódczy ujawnił Henryk Gruby, który radykalnie odmienił losy bitwy i pokonał sojuszników księcia wrocławskiego. Nie do sprawdzenia są informacje o uwięzieniu Przemysła II i Henryka głogowskiego. Jeśli do tego doszło, była to na pewno krótkotrwała niewola, ponieważ już miesiąc później Przemysł II był obecny w Lubiniu, gdzie wystawiał dokumenty. Jeśli wierzyć źródłom, a konkretnie przywoływanemu już Długoszowi, bitwa miała być bardzo krwawa. Na tyle krwawa, że zwycięskie wojska legnicko-jaworskie nie miały możliwości skonsumowania tego zwycięstwa. Ale jak się mają do tego informacje, że siłą rozpędu wojska książąt legnickiego i jaworskiego wpadły do Ziemi Kłodzkiej i spustoszyły Bystrzycę Kłodzką?

Przemysł II- źr. pl.wikipedia.org, dost. 5 stycznia 2026 r.

Ponieważ wyprawa zbrojna nie przyniosła zakładanego efektu, król Czech Przemysł Ottokar II został zmuszony do bezpośredniej ingerencji w konflikt książąt śląskich, tym bardziej, że roli mediatora nie podjął się książę małopolski Bolesław Wstydliwy. Ostatecznie czeski monarcha zjawił się we Wrocławiu 15 lipca 1277 roku i wydał wyrok, na mocy którego Bolesław Rogatka otrzymał 1/3 działu należnego mu po śmierci arcybiskupa salzburskiego Władysława. Uzyskane przez księcia legnickiego ziemie stanowiły zachodni pas księstwa wrocławskiego z takimi ośrodkami jak Środa Śląska czy Strzegom. Dodatkowym elementem układu było przekazanie Rogatce dwóch nieokreślonych grodów jako rekompensaty za to, że przez siedem lat (od śmierci arcybiskupa Władysława) nie mógł czerpać korzyści z ziem, które otrzymał dopiero na skutek porwania Henryka IV i zwycięstwa zbrojnego z jego sojusznikami. Po 15 lipca wolność odzyskał Henryk IV Prawy.

Skutki

Jakie były skutki zbójecko-rycerskiej akcji księcia legnickiego? Bezpośrednie na pewno przyczyniły się do powiększenia zarządzanego przezeń terytorium i zwiększenia uzyskiwanych dochodów, choć nie nacieszył się tym sukcesem długo (zmarł 26 grudnia 1278 roku). Do tych bardziej odległych skutków zaliczyć można na pewno pogłębienie rywalizacji między legnicką i głogowską linią Piastów i przeniesieniem jej z ojców na synów, co finalnie zakończy się tragicznie dla zwycięskiego pod Stolcem Henryka V Grubego. Na przyszłość swoje wnioski z działań stryja wyciągnął także książę wrocławski Henryk IV Prawy, który w niedługim czasie miał w podobny sposób wyegzekwować podległość swoich śląskich kuzynów oraz zmusić Przemysła II do ustępstw terytorialnych. Te kroki miały jednak inne podłoże. Bolesław Rogatka realizował swoje drobne roszczenia terytorialne, natomiast przyszłe działania Henryka IV miały mu torować drogę do opanowania Krakowa i planowanej koronacji królewskiej.

Literatura:

1. Osiński J., Bolesław Rogatka. Książę legnicki, dziedzic monarchii Henryków śląskich (1220/1225-1278), Kraków 2012.

2. Zielonka Z., Henryk Prawy, Katowice 1982.

3. Nowacki B., Przemysł II. Odnowiciel korony polskiej (1257-1296), Kraków 2007.

4. Jurek T., Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274-1309), Kraków 2010.

5. Spórna M., Wierzbicki P., Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.

6. Boras Z., Książęta piastowscy Śląska, Katowice 1974.

7. Poczet królów i książąt polskich, [red.] Garlicki A., Warszawa 1980.

8. Światłowski M., Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII-XIII w.), Kraków 2015.

9. Galas A., Galas A., Dzieje Śląska w datach, Wrocław 2004.

10. Targański T., Piastowie. Walka o tron 1138-1320, Kraków 2018.

11. Rosik S., Wiszewski P., Poczet królów i książąt. Od Henryka Brodatego do Kazimierza Jagiellończyka, Wrocław 2005.

12. Nowak A., Dzieje Polski, t. 2. 1202-1340. Od rozbicia do nowej Polski, Kraków 2015.

13. Żmudzki P., Studium podzielonego Królestwa. Książę Leszek Czarny, Warszawa 2000.

14. Piastowie. Leksykon biograficzny, [red.] Ożóg K., Szczur S., Kraków 1999.

Internet:

1. http://www.poczet.com/index.php

2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_pod_Stolcem

Źródła:

1. Długosz J., Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, t. IV, ks. 7, Warszawa 2009.

Mauzoleum Piastów śląskich we Wrocławiu

Dawny klasztor klarysek z kościołem św. Klary, źr. polska-org.pl, dost.  31.12.2025 r.

W samym sercu Wrocławia znajduje się nieco zapomniany, choć w ostatnim czasie zdobywający uznanie turystów, punkt, który powinien być bliski wszystkim miłośnikom średniowiecznych dziejów Polski, Śląska i Wrocławia. Mowa oczywiście o Mauzoleum Piastów wrocławskich (śląskich) znajdującym się kościele św. Klary przy obecnym Liceum Ogólnokształcącym Sióstr Urszulanek.

Klasztor klarysek powstał, w roku 1257 roku na podstawie bulli fundacyjnej papieża Aleksandra IV z 13 grudnia 1256 roku. Fundatorką klasztoru była Anna Przemyślidka, wdowa po poległym w bitwie pod Legnicą Henryku II Pobożnym. Zresztą figurę księżnej można zobaczyć na rogu kamienicy nr 34, dawnej plebanii kościoła św. Wincentego, u wylotu ul. Łaciarskiej na Pl. Nankiera. Można odnieść wrażenie, że księżna Anna wciąż dogląda swojej fundacji, choć z czasem klaryski zostały zastąpione przez urszulanki. To właśnie Anna czeska była pierwszą z pochowanych w tym miejscu dynastek.

Figura Anny Przemyślidki, fundatorki wrocławskiego klasztoru klarysek, żr. polska-org.pl, dost. 3.01.2026 r.

Konsekracji klasztoru i kościoła św. Klary dokonał biskup wrocławski Tomasz I w roku 1260. Dość szybko okazało się, że świątynia jest zbyt mała w stosunku do potrzeb zakonnic i niebawem, wzdłuż południowej ściany kościoła św. Klary, powstała kaplica św. Jadwigi, niemal nie ustępująca rozmiarami właściwemu kościołowi. To właśnie w tej kaplicy, przed ołtarzem, po lewej i prawej stronie nawy znajdują się płyty informujące o właściwym miejscu spoczynku księżnej Anny oraz trzech wrocławskich Henryków- Białego, Brzuchatego i Dobrego.  

Wnętrze kościoła św. Klary, obecnie mauzoleum Piastów wrocławskich (śląskich), źr. polska-org.pl. dost. 31.12.2025 r.

Mauzoleum w obecnej formie powstało po przebadaniu kościoła św. Klary oraz restauracji wnętrz obu obiektów sakralnych w latach 1968-1970, bowiem w trakcie II wojny światowej świątynia miała zostać uszkodzona w ok. 60%. Funkcje liturgiczne przeniesiono wówczas do kaplicy św. Jadwigi, z dawnego kościoła tworząc pomnik pamięci wrocławskich, i nie tylko, Piastów.  Mimo prac archeologicznych nie udało się jednak odzyskać i wyeksponować wszystkich płyt nagrobnych pochowanych w tym miejscu Piastówien, głównie zakonnic, choć spoczęły tu również świeckie członkinie tej dynastii. Do dużych zniszczeń zabytków sztuki sepulkralnej doszło również wcześniej, w trakcie barokowej przebudowy kościoła w latach 1696-1699(1701), kiedy płyty nagrobne książąt i księżniczek piastowskich, z wyjątkiem płyt księżnej Anny Przemyślidki oraz Henryka V Brzuchatego, użyto jako podkładu pod nową posadzkę. Wówczas też zniszczeniu uległa tumba ostatniego wrocławskiego Piasta- Henryka VI Dobrego. Na szczęście zachowała się płyta wierzchnia wzorowana na płycie z sarkofagu Henryka IV Prawego (o tym obiekcie więcej tu).

Grobowiec Henryka VI Dobrego z zachowaną oryginalną płytą i wtórnie wykonaną tumbą.

Obecnie, spośród ponad dwudziestu pochówków książąt i księżnych z dynastii Piastów, wyeksponowanych jest w mauzoleum jedynie 8 płyt, przy czym w przypadku Henryka III Białego, nie ma pewności czy rzeczywiście jest to jego płyta nagrobna. Do tej liczby należy dodać zachowaną płytę księżnej Anny Przemyślidki. Zachęcam do zapoznania się z galerią.

Płyta nagrobna Henryka III Białego (1227/1230-3.XII.1266).

Płyta nagrobna Henryka V Brzuchatego (1245/1250-22.II.1296).

Pierwsza płyta nagrobna Henryka VI Dobrego (18.III.1294- 24.XI.1335), ostatniego piastowskiego władcy Wrocławia.

Płyta nagrobna Anny Przemyślidki (1201/1204- 23.VI.1265), fundatorki wrocławskiego klasztoru klarysek.

Płyta nagrobna Anny wrocławskiej (przed 1285- 2/3.X.1343), córki Henryka V Brzuchatego.

Istnieje teoria, że drugą z postaci jest Małgorzata, córka Henryka VI Dobrego.

Płyta nagrobna Jadwigi (1238/1241- 3.IV.1318), córki Henryka II Pobożnego. 

Płyta nagrobna Eufemii (Ofki, 1253- 5.X.1298), córki Przemysła I.

Płyta nagrobna Elżbiety (1422/1452- 29.VIII.1507), córki Mikołaja I opolskiego.

Płyta nagrobna Małgorzaty (1467/1468- 8.XI.1531), córki Przemysława toszeckiego.

W latach 30-stych XX wieku wykonana została marmurowa płyta zawierająca listę pochowanych w tym miejscu dynastów. Po wojnie płyta została wmurowana w północną ścianę kaplicy św. Jadwigi oraz uzupełniona o następne imiona.

Płyta z imionami pochowanych u klarysek Piatów i Przemyslidów, źr. polska-org.pl, dost. 2.01.2026 r.

W ścianie łączącej mauzoleum i kaplicę św. Jadwigi, nad przejściem, znajduje się prześwit, w którym dopatrzeć się można urny. Znajduje się w niej serce ostatniej Piastówny, zmarłej 24 grudnia 1707 roku, Karoliny legnicko-brzeskiej. Jej ciało spoczęło u stóp grobowca św. Jadwigi w Trzebnicy. 

Urna z sercem ostatniej przedstawicielki dynastii Piastów- Karoliny legnicko-brzeskiej.

Na koniec zamieszczam alfabetyczny wykaz pochowanych w tym miejscu przedstawicieli dynastii Piastów i, w dwóch przypadkach Przemyślidów, oraz tablicę genealogiczną wykazującą ich powiązania rodzinne:

1. Agnieszka (przed 1385- po 7.VII.1411), córka księcia legnickiego Ruperta.

2. Anna Przemyślidka (1201/1204-23.VI.1265), córka króla Czech Przemysła Ottokara I, fundatorka klasztoru klarysek.

3. Anna (przed 1285- 2/3.X.1343), córka księcia legnickiego Henryka V Brzuchatego, ksieni.

4. Anna (1342/1344- 8.V.1365), córka księcia niemodlińskiego Bolesława Pierworodnego.

5. Anna (przed III.1348- po 12.III.1411), córka księcia opolskiego Bolesława II.

6. Bożena (Beatrix) Przemyślidka (przed 1230- 27.V.1290), córka króla Czech Wacława I.

7. Elekta(?) (?- VIII.1507), córka księcia opolskiego Mikołaja I.

8. Elżbieta (1261/1263- 28.IX.1304), córka księcia poznańskiego Bolesława Pobożnego, żona Henryka V Brzuchatego.

9. Elżbieta (1280/1290- XI po 1356), córka księcia legnickiego Henryka V Brzuchatego, ksieni.

10. Elżbieta (1311/1312- II.1328), córka Henryka VI Dobrego, żona Konrada I oleśnickiego.

11. Elżbieta (?- 25.VI.1366), córka księcia niemodlińskiego Bolesława Pierworodnego, jej istnienie jest niepewne.

12. Elżbieta (1422/1452- 29.VIII.1507), córka księcia opolskiego Mikołaja I, ksieni.

13. Eufemia (Ofka, 1253- 5.X.1298), córka księcia poznańskiego Przemysła I.

14. Guta (Jutta, przed 1358- 2.IX.1413), córka księcia ziębickiego Mikołaja Małego, ksieni.

15. Henryk III Biały (1227/1230- 3.XII.1266), syn Henryka II Pobożnego.

16. Henryk V Brzuchaty (1245/1250- 22.II.1296), syn księcia legnickiego Bolesława II Rogatki.

17. Henryk VI Dobry (18.III.1294- 24.XI.1335), syn księcia wrocławskiego i legnickiego Henryka V Brzuchatego.

18. Jadwiga (1238/1241- 3.IV.1318), córka Henryka II Pobożnego, ksieni.

19. Jadwiga (przed 1267/1271- 9.VI.1318), córka Konrada I głogowskiego, ksieni.

20. Jadwiga (1277/1282- 21.III.1343/6.XII.1347), córka księcia legnickiego Henryka V Brzuchatego.

21. Jadwiga (ok. 1345- 13.II.1413), córka księcia niemodlińskiego Bolesława Pierworodnego, ksieni. 

22. Jutta (po 1340- X po 1378), córka księcia niemodlińskiego Bolesława Pierworodnego (nie ma pewności).

23. Karolina (2.XII.1652- 24.XII.1707), córka Chrystiana legnicko-brzeskiego, ostatnia przedstawicielka dynastii Piastów. We wrocławskim mauzoleum znajduje się tylko jej serce.

24. Katarzyna (?- 26.VIII.1507), córka księcia opolskiego Mikołaja I.

25. Małgorzata (1313/20.IV.1324- 8.III.1379), córka księcia wrocławskiego Henryka VI Dobrego, ksieni.

26. Małgorzata (1467/1468- 8.XI.1531), córka księcia toszeckiego Przemysława I, ksieni. 

Tablica genealogiczna Piastów i Przemyślidów pochowanych w kościele św. Klary i kaplicy św. Jadwigi.

Literatura:

1. Balzer O., Genealogia Piastów, Kraków 2005.

2. Jasiński K., Rodowód Piastów śląskich, Kraków 2007.

3. Spórna M. Wierzbicki P., Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.

4. Piastowie. Leksykon biograficzny, [red.] Szczur S., Ożóg K., Kraków 1999. 

Internet:

1. poczet.com

2. polska-org.pl

Jan ziębicki (1370/1390-27 XII 1428)

 

Fresk z wizerunkiem księcia Jana na sklepieniu kaplicy w Starym Wielisławiu, aut. Wilhelm Woerndle, źr. polska-org.pl, dost. 23.12.2025 r.

Książę Jan był najprawdopodobniej drugim lub trzecim dzieckiem książęcej pary, Bolka III oraz Eufemii kozielsko-bytomskiej, władającej księstwem ziębickim. Na pewno był ich drugim, pod względem starszeństwa, męskim potomkiem, po najstarszym Mikołaju. 

Nie jest znana dokładna data urodzenia Jana ziębickiego, można jednak przypuszczać, że urodził się po 1370 roku i przed rokiem 1390, ponieważ już w 1405 występował w dokumentach wystawianych przez ojca. 

Małżeństwo z Elżbietą, najprawdopodobniej córką węgierskiego możnowładcy Emeryka z Lackfich, oraz wdową po poległym w bitwie nad Worsklą, wojewodzie krakowskim Spytku II z Melsztyna, zawarł w okresie między 8 maja 1406 a 19 marca 1408 roku.  

Niedługo po tej drugiej dacie, 13 czerwca 1410 r., zmarł Bolko III. Wobec wcześniejszej śmierci najstarszego z synów zmarłego księcia, Mikołaja (9 listopada 1405 r.), współrządy w Ziębicach rozpoczęli Jan i jego najmłodszy brat, Henryk.

Tablica genealogiczna Piastów ziębickich, oprac. Familia Piastorum.

Niespełna pół roku później, 5 listopada, Jan ziębicki wziął udział w bitwie pod Tucholą, gdzie walczył po stronie Zakonu Krzyżackiego. Niestety dla śląskiego księcia bitwa zakończyła się dotkliwą porażką wojsk zakonnych, a sam Jan salwował się ucieczką z pola walki.    

Po tym wydarzeniu książę zniknął z wielkiej sceny na dekadę. Pojawił się dopiero 6 stycznia 1420 roku we Wrocławiu, gdzie wziął udział w zjeździe z królem rzymskim Zygmuntem Luksemburskim. W trakcie zjazdu rozstrzygany był spór polsko-krzyżacki, jednak jego wyrok był bardzo niekorzystny dla strony polskiej.

W latach 1420-1423 Jan ziębicki ufundował kaplicę NMP w kościele pw. św. Jerzego w Ziębicach.

18 września 1421 roku w Grodkowie zawiązana została antyhusycka konfederacja książąt śląskich, której inicjatorem był biskup wrocławski Konrad IV Starszy wywodzący się z oleśnickiej linii Piastów, a jego brat Konrad V Kącki zobowiązał się wystawić oddział w sile 60 zbrojnych. Do konfederacji przystąpił również książę ziębicki.        

Herb Jana ziębickiego, źr. https://server400586.nazwa.pl/herbarzpolski.eu/Slask.htm , dost. 23.12.2025 r.

Kilkanaście miesięcy później (w pierwszych miesiącach 1423 roku) nasz bohater odwiedził Preszburg (ob. Bratysława), gdzie stał się jednym z sygnatariuszy układu rozbiorowego Królestwa Polskiego. Oprócz Jana ziębickiego, i kilku innych książąt śląskich, układ podpisali król Zygmunt Luksemburski, przedstawiciele Zakonu Krzyżackiego oraz sześciu miast łużyckich.  Powodem zawiązania koalicji było wsparcie udzielane husytom przez Władysława Jagiełłę. Ostatecznie układ rozbiorowy szybko się zdezaktualizował, ponieważ król Polski zawarł w Kieżmarku, 30 marca 1423 r., porozumienie z Zygmuntem Luksemburskim. 

22 lutego 1424 zmarła Elżbieta, księżna ziębicka, żona Jana. Książę nie wstąpił już w nowy związek małżeński. Być może przeszkodziły mu w tym wydarzenia, do których doszło w roku 1428, a być może wiek, jeśli rzeczywiście urodził się bliżej roku 1370.

Bitwa pod Czerwoną Górą (Starym Wielisławiem), aut. Richard Hauk, źr. polska-org.pl, dost. 23.12.2025 r.

W marcu 1428 roku na Śląsk spadł najazd husycki. Stosunkowo szybko spotkał się on z reakcją części książąt śląskich, w tym Ludwika II brzeskiego i Jana ziębickiego, którzy ok. 21 maja 1428 roku zawarli z husytami rozejm zabezpieczając tym samym swoje włości przez atakami "bożych bojowników".

Kilka miesięcy później książę ziębicki złamał jednak układ rozejmowy i wkroczył do Ziemi Kłodzkiej pustoszonej przez husytów pod wodza Jana Kralovca, gdzie 27 grudnia 1428 roku poniósł klęskę w bitwie pod Starym Wielisławiem. Powodem porażki wojsk konfederacji antyhusyckiej był nierozważny atak ciężkiej jazdy na tzw. wagenburg (obronny szyk bojowy z połączonych ze sobą wozów) oraz panika wywołana ostrzałem z kusz, hakownic itp. W trakcie ucieczki i próby forsowania Bystrzycy Dusznickiej Jan ziębicki miał spaść z konia i zostać zabity przez pościg. W pobliżu domniemanego miejsca śmierci księcia stanęła później kaplica upamiętniająca tego Piasta.

Wagenburg, źr. Wikipedia, dost. 23.12.2025 r.

Wraz ze śmiercią księcia Jana wygasła ziębicka linia Piastów, a księstwo ziębickie zostało włączone do Korony Czeskiej.

Nie wiemy w zasadzie zbyt wiele o działalności gospodarczej Jana ziębickiego. Podobnie niewiele wiemy o jego działalności fundacyjnej (kaplica Mariacka w Ziębicach). Z kroków podejmowanych przez niego w sferze dyplomatycznej i militarnej rysuje nam się człowiek raczej nieskuteczny w obu kwestiach, zgłaszający akces do nieudanych przedsięwzięć zarówno dyplomatycznych, jak i wojskowych (dwie poważne klęski w bitwach pod Tucholą i pod Starym Wielisławiem).

Obecna kaplica Jana ziębickiego, aut. Ludwig Schneider, 1904-1905, źr. polska-org.pl, dost. 23.12.2025 r.

Literatura:

1. Dziedzic M., Kłodzkie Towarzystwo Górskie, Wrocław-Polanica-Zdrój 2022.
2. Galas A., Galas A., Dzieje Śląska w datach, Wrocław 2004.
3. Jasiński K., Rodowód Piastów śląskich, Kraków 2007.
4. Piastowie. Leksykon biograficzny, [red.] Ożóg K., Szczur S., Kraków 1999.
5. Primke R., Szczerepa M., Szczerepa W., Wojny husyckie na Śląsku, Łużycach i Pomorzu, Kraków 2007.

Internet:

1. https://www.dbc.wroc.pl/
2. https://www.poczet.com/
3. https://polska-org.pl/
4. https://zabytek.pl/pl
5. https://server400586.nazwa.pl/herbarzpolski.eu/Slask.htm

7 kwietnia 1193- Lateran

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 54.

[377]
Papst Cölestin III. bestätigt die Vertreibung der Benediktiner aus dem Vincenzstifte, von deren ärgerlichem und die Güter des Klosters verschwendendem Leben er durch Briefe des polnischen Erzbischofs und des Breslauer Bischofs Siroslaw Kenntniss erlangt, und deren Ersetzung durch Prämonstratenser. Jene Vertreibung sei erfolgt de assensu nobilium virorum ducis Bolezlai, comitum Petri Vlo Dimili > Leonardi patronorum. Petrus Vlodimili (richtiger Vlodimiri) und Leonardus sind unzweifelhaft die in der Chron. abb. b. Mar. bei Stenzel II. 166 als hierbei thätig angeführten consanguinei Petri Wlast comitis.

Papież Celestyn III potwierdził wydalenie benedyktynów z opactwa św. Wincentego, o których skandalicznym i rozrzutnym stylu życia dowiedział się z listów od polskiego arcybiskupa [Piotra] i biskupa wrocławskiego, Żyrosława, oraz zastąpienie ich premonstratensami. Wypędzenie benedyktynów z Ołbina miało nastąpić za zgodą możnych księcia Bolesława- Włodzimierza i Leonarda, spokrewnionych z Piotrem Włostem.

1192

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 54.

[376]
Die Marienkirche zu Liegnitz durch den Bischof von Breslau erbaut.

Kościół Mariacki w Legnicy został zbudowany przez biskupa wrocławskiego [Żyrosława II].

1192

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 54.

[375]
Kasimirs siegreicher Zug gegen die Jazygen.

Zwycięska wyprawa Kazimierza przeciw Jazygom [Jaćwingom?].

1191 lub 1192

 

Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1884; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 1: Bis zum Jahre 1250., s. 53-54.

[374]
Herzog Mesco bemächtigt sich im Einverständnisse mit polnischen Verschworennen Krakaus, das jedoch Herzog Kasimir bald wiedergewinnt.

Książę Mieszko, za zgodą polskich spiskowców, zdobywa Kraków, który wkrótce odzyskuje książę Kazimierz.